Sækja alla skýrsluna á PDF sniðmáti 
Ekki þarf að fara um það mörgum orðum að bankahrunið hefur leitt til mjög alvarlegs efnahagsástands hér á landi. Mörg fyrirtæki eiga í erfiðleikum, atvinnuleysi eykst og heimili glíma við miklar skuldir og skertar tekjur. Verðbólga og vandkvæði í milliríkjaviðskiptum auka á vandann. Hætta er á því að á mikilvægum mörkuðum fækki fyrirtækjum vegna rekstrarörðugleika. Samkeppnishömlur og fákeppni geta farið vaxandi.
Þetta ástand gerir það að verkum að brýn nauðsyn er að hefja öfluga uppbyggingu í íslensku atvinnulífi. Í því sambandi skiptir miklu að viðhalda og eftir atvikum að efla samkeppni. Samkeppni er ekki takmark í sjálfu sér heldur er hún tæki til þess að efla velferð almennings. Ástæða þessa er sú að virk samkeppni milli fyrirtækja laðar fram jákvæða hluti í atvinnulífinu. Hún leiðir til lægra verðs og til aukinna umsvifa í atvinnurekstri. Samkeppni skapar þannig atvinnu, stuðlar að efnahagslegum framförum og hvetur fyrirtæki til að gera betur gagnvart viðskiptavinum sínum. Af þessu leiðir einnig að skortur á samkeppni og samkeppnishömlur fyrirtækja valda almenningi og atvinnulífinu umtalsverðu tjóni, e.a. með hærra vöruverði, lakari þjónustu og minna aðhaldi í rekstri viðkomandi fyrirtækja. Til að vinna gegn skaðlegum afleiðingum skorts á samkeppni og til að stuðla að jákvæðum áhrifum hennar setja ríki sér samkeppnislög.
Samkeppni hefur ekki aðeins jákvæð áhrif á efnahagslífið þegar góðæri ríkir. Þvert á móti er sérstaklega brýnt í efnahagsþrengingum að viðhalda eins og unnt er virkri samkeppni. Eins og nánar verður rökstutt í kafla II. má draga saman reynslu annarra ríkja af efnahagskreppum með þessum hætti:
- Aðgerðir sem takmarka samkeppni framlengja efnahagsörðugleika og vinna gegn bata.
- Aðgerðir til þess að viðhalda eða efla samkeppni stuðla að hraðari endurreisn atvinnulífsins.
Í ljósi núverandi ástands er mikilvægt að ráðist verði í átak í því skyni að opna sem flesta markaði hér á landi og viðhalda eða efla þar með samkeppni. Þetta verður helst gert með því að ráðast gegn svonefndum aðgangshindrunum og hindrunum á stækkun fyrirtækja. Það hefur í för með sér marga kosti fyrir samfélagið. Með því móti verður auðveldara að stofna fyrirtæki og hefja rekstur og skapa þar með atvinnu og auka samkeppni. Jafnframt eiga þá lítil fyrirtæki aukna möguleika til að ná frekari fótfestu á markaðnum og stækka og dafna. Allt þetta stuðlar að efnahagslegum vexti og framförum. Aðgerðir af þessum toga hafa einnig jákvæð áhrif á möguleika frumkvöðla og nýsköpunarfyrirtækja vegna þess að þær geta rutt úr vegi óþarfa hindrunum við stofnun og rekstur nýsköpunar- og samkeppnisfyrirtækja. Vart þarf að rökstyðja mikilvægi þess að fólk með mikla þekkingu sem nýlega hefur misst atvinnu hafi þann valkost og raunverulega möguleika á því að hefja atvinnurekstur og komast inn á markaði hér á landi. Ber og að hafa í huga að almennt er talið að skilvirkasta leiðin til þess að efla frumkvöðlastarfsemi, nýsköpun og rannsóknir og þróun séu opnir markaðir og aðgerðir sem stuðla að samkeppni. Þó getur öflugur opinber stuðningur við slíka starfsemi einnig verið nauðsynlegur.
Í ljósi framangreinds setur Samkeppniseftirlitið fram í skýrslu þessari tillögur og vekur athygli á hugmyndum sem ætlað er að opna markaði og efla frumkvöðlastarfsemi og nýsköpun hér á landi. Með því móti er vonast til að samkeppni og atvinnuskapandi starfsemi styrkist almenningi til hagsbóta. Tillögur þessar byggja á athugun Samkeppniseftirlitsins sem hófst strax eftir hrun viðskiptabankanna. Hefur þessi athugun m.a. falist í viðræðum við fjölmarga aðila sem sett hafa fram gagnlegar ábendingar. Um eftirtalda aðila er að ræða:
Hagfræðingar við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík, finnska Samkeppniseftirlitið, Póst- og fjarskiptastofnun, Klak-Nýsköpunarmiðstöð atvinnulífsins, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu, Neytendasamtökin, Talsmaður neytenda, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Rannsóknarmiðstöð Íslands, Reykjavíkurborg, Hafnarfjarðarbær og Kópavogsbær. Einnig hefur verið rætt við allmörg fyrirtæki sem starfa á ýmsum mikilvægum mörkuðum. Rétt er að taka fram að Samkeppniseftirlitið ber ábyrgð á öllum tillögum sem hér eru settar fram.
Tillögur þessar og hugmyndir eru settar fram til umræðu og skoðanaskipta sem vonandi leiða til mikilvægra umbóta í íslensku atvinnulífi. Ber að hafa í huga að í þeim þrengingum sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir geta einnig falist tækifæri. Tækifæri til þess að læra af mistökum og til að bæta innviði atvinnulífsins og hegðun á markaði. Geta þannig skapast forsendur fyrir heilbrigðari og samkeppnishæfari fyrirtækjarekstri hér á landi. Beinir Samkeppniseftirlitið því til opinberra aðila, fyrirtækja og samtaka þeirra og almennings að kynna sér efni þessa skjals og gera við það athugasemdir eða benda á aðrar leiðir í því skyni að opna markaði og efla samkeppni. Tillögur þessar og hugmyndir fjalla bæði um starfsemi opinberra aðila og fyrirtækja og eru sumar þess eðlis að viðkomandi geta að eigin frumkvæði þegar í stað gripið til jákvæðra aðgerða sem efla atvinnulífið. Jafnframt er bent á aðgerðir sem Samkeppniseftirlitið sjálft getur gripið til. Taka þessar hugmyndir og tillögur til opinberra samkeppnishamlna, ákveðinna lykilmarkaða og til atriða sem tengjast sérstaklega eflingu nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi. Vonast Samkeppniseftirlitið eftir viðbrögðum sem flestra við þeim. Er þannig æskilegt að neytendur, fyrirtæki og opinberir aðilar bendi á frekari leiðir til úrbóta eða setji fram rökstutt mat á þessum tillögum eftirlitsins.
Að fengnum athugasemdum mun Samkeppniseftirlitið leggja lokamat á hvaða tillögur eru til þess fallnar að ná árangri og ákveða aðgerðir til þess að hrinda þeim í framkvæmd. Getur þar verið um að ræða álit til stjórnvalda skv. samkeppnislögum, stjórnsýslurannsókn á aðgerðum fyrirtækja eða tilmæli til þeirra. Rétt er hins vegar að árétta mikilvægi frumkvæðisaðgerða fyrirtækja og stjórnvalda. Slíkt frumkvæði hefur þá þegar jákvæð áhrif á samkeppni og atvinnulífið. Taka verður einnig fram að samhliða þessu sinnir Samkeppniseftirlitið vitaskuld almennu eftirliti með ákvæðum samkeppnislaga í því skyni að verja samkeppni á mörkuðum.
Nauðsynlegt er að hraða þessari vinnu eftir föngum og beinir Samkeppniseftirlitinu því til hlutaðeigandi að senda því athugasemdir við fyrsta hentugleika.
Hinum samkeppnislegu vandamálum sem við er að etja og tillögur og hugmyndir Samkeppniseftirlitsins til lausnar á þeim eru reifaðar í skýrslu þessari. Til hægðarauka eru helstu viðfangsefni og lausnir á þeim teknar saman í töflu hér á eftir. Í töflunni er tilvísun til viðeigandi blaðsíðutalna í skýrslunni.
Í skýrslunni verður einnig gerð grein fyrir því að efling atvinnustarfsemi og samkeppni séu rétt viðbrögð við efnahagslegum áföllum. Einnig er fræðileg umfjöllun um helstu atriði sem vinna gegn því að nýir keppinautar geti haslað sér völl á mörkuðum.
Umfjöllun í þessari skýrslu um einstaka markaði byggir á upplýsingum og reynslu Samkeppniseftirlitsins og opinberum upplýsingum. Ljóst er hins vegar að vegna efnahagsástandsins geta aðstæður breyst hratt og verður við lestur þessarar skýrslu að hafa þetta í huga. Rétt er einnig að taka fram að í umfjöllun í þessu skjali felst engin afstaða til þess hvort ákvæði samkeppnislaga hafa verið brotin eða til annarra atriða sem tengjast framkvæmd á samkeppnislögum. Ber að virða alla umfjöllun í skjali þessu í ljósi þessa fyrirvara og getur umfjöllunin ekki skapað neinar lögmætar væntingar. Árétta ber að tilgangur þessa skjals er að kalla fram hugmyndir og skoðanaskipti um atriði sem eflt geta atvinnulíf og samkeppni hér á landi.