Markaðsráðandi staða

Í samkeppnislögum segir að fyrirtæki hafi
markaðsráðandi stöðu þegar það hafi þann efnahagslega styrkleika að geta
hindrað virka samkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það getur að
verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og
neytenda. 

Mat á markaðsráðandi stöðu fer fram í tveimur
skrefum, þ.e. skilgreiningu á þeim markaði sem viðkomandi fyrirtæki starfar og
síðan athugun á efnahagslegum styrkleika fyrirtækisins á hinum skilgreinda
markaði. 

Við mat á stöðu fyrirtækja á markaði skiptir
mestu að huga að markaðshlutdeild á umræddum markaði og því skipulagi sem ríkir
á markaðnum. Markaðshlutdeild veitir mjög sterka vísbendingu um stöðu
fyrirtækja á markaði. Mjög há markaðshlutdeild getur ein sér falið í sér sönnun
á því að viðkomandi fyrirtæki sé markaðsráðandi nema sérstakar aðstæður bendi
til annars. Ef markaðshlutdeild er hærri en 50% eru allar líkur á að fyrirtæki
sé í markaðsráðandi stöðu. Einnig er mikilvægt að bera saman hlutdeild þess
fyrirtækis sem verið er meta saman við hlutdeild annarra fyrirtækja á markaði.
Ef miklu munar á markaðshlutdeild þess fyrirtækis sem hefur mesta hlutdeild og
þess fyrirtækis sem næst kemur í röðinni er líklegt að fyrrnefnda fyrirtækið sé
markaðsráðandi. Rétt er að hafa í huga að fyrirtæki geta einnig verið í
markaðsráðandi stöðu þrátt fyrir að hafa lægri hlutdeild en 50% á viðkomandi
markaði. Þá geta fyrirtæki í undantekningartilvikum talist markaðsráðandi þrátt
fyrir að hafa ekki mestu hlutdeildina á viðkomandi markaði. 

Skipulag markaðarins skiptir einnig máli við
mat á markaðsráðandi stöðu en þar er átt við atriði eins og t.d.
aðgangshindranir (lagalegar hindranir og hindranir tengdar gerð markaðarins),
fjárhagslegan styrkleika, stærðarhagkvæmni, lóðrétta samþættingu, tæknilegt
forskot, kaupendastyrk, aðgengi að birgjum, þróuð sölukerfi og þekkt vörumerki.

Hafa ber í huga að í hugtakinu markaðsráðandi
staða felst ekki krafa um að engin samkeppni ríki á viðkomandi markaði. Um
markaðsráðandi stöðu getur þannig verið að ræða þrátt fyrir líflega samkeppni á
viðkomandi markaði. 

Sameiginleg markaðsráðandi staða

Í sumum tilvikum getur staðan verið sú að tvö
eða fleiri fyrirtæki á sama markaði teljast vera í svokallaðri sameiginlegri
markaðsráðandi stöðu. Slík staða gerir viðkomandi fyrirtækjum kleift að samhæfa
hegðun sína á markaðnum án þess að þurfa að taka tillit til keppinauta eða
neytenda. Fyrirtækin eru því í stöðu til þess að takmarka samkeppni og hækka
verð eða draga úr þjónustu. 

Við mat á því hvort fyrirtæki séu
sameiginlega markaðsráðandi þarf að kanna hvort  viðkomandi markaður
einkennist af því sem kallað hefur verið þegjandi samhæfing fyrirtækja (e.
tacit collusion). Með því er átt við aðstæður sem gera fyrirtækjum kleift að
móta sameiginlega eða samræmda markaðsstefnu og starfa að verulegu leyti án
þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina eða neytenda. Atriði sem
veita vísbendingar um þetta eru m.a.: 

• Mikil
  samþjöppun á markaðnum og svipuð hlutdeild þeirra fyrirtækja sem deila
  sameiginlegri markaðsráðandi stöðu.
• Efnahagsleg
  og formbundin tengsl á milli fyrirtækjanna.
• Gagnsær
  markaður og einsleitar vörur.
• Stöðug
  eftirspurn og svipuð kostnaðaruppbygging fyrirtækjanna.
• Aðgangshindranir.

 Ekki er skilyrði fyrir sameiginlegri
markaðsráðandi stöðu að öll nefnd atriði séu uppfyllt. Þá þurfa fyrirtækin ekki
endilega að móta sameiginlega markaðsstefnu með samráði sín á milli heldur er
nóg að hún myndist með þegjandi samhæfingu þeirra. Þetta þýðir að fyrirtæki
taka gagnkvæmt tillit hvert til annars og geta þá m.a. vitað með nokkurri vissu
hver viðbrögð keppinauta verða við tilteknum markaðsaðgerðum. Fyrirtækin hafa
því ekki nauðsynlegt samkeppnislegt aðhald heldur leiða aðstæður á markaðnum
til þess að þau verða samstíga í hegðun, t.d. með því að takmarka framboð á
vöru eða þjónustu til þess að geta hækkað söluverð með það að leiðarljósi að
samræmd markaðshegðun leiði til hámörkunar á sameiginlegum hagnaði.