Leiðbeiningarsíður

Hagnýtar upplýsingar og leiðbeiningar

Samkeppniseftirlitið leggur mikið upp úr skýrum og góðum leiðbeiningum enda allra hagur að sem flestir þekki vel til samkeppnismála. Leiðbeiningar- og fræðsluhlutverk Samkeppniseftirlitsins tekur til fjölbreytts hóps hagaðila, allt frá neytendum, skólafólki, eða starfsmönnum fyrirtækja, til fyrirtækjanna sjálfra, stjórnenda þeirra, ráðgjafa og ennfremur stjórnvalda. Leiðbeiningin beinist að því að styðja upplýsta umræðu um samkeppnismál, skapa aðstæður fyrir aðhald neytenda og viðskiptavina, tala fyrir samkeppni á vettvangi stjórnvalda og leiðbeina fyrirtækjum og ráðgjöfum þeirra. Samkeppniseftirlitið gerir reglulegar kannanir á meðal almennings og fyrirtækja, sem nýttar eru í mótun á leiðbeiningarhlutverki eftirlitsins. Síðustu kannanirnar má nálgast hér og hér.

Eðli málsins samkvæmt eru leiðbeiningar og annað fræðslu- og upplýsingarefni í stöðugri þróun innan Samkeppniseftirlitsins. Við erum alltaf til í góðar hugmyndir og ef þú lumar á einni slíkri eða hefur spurningar má alltaf senda póst á samkeppni@samkeppni.is .

Hér að neðan er tekið saman yfirlit yfir fjölbreytta leiðbeiningu og fræðslu sem finna má á heimasíðu Samkeppniseftirlitsins. Þess má geta að eftirlitið vinnur að breytingu á heimasíðunni sem miðar að því að gera þetta efni enn aðgengilegra. 

Kjarnareglur samkeppnislaga


Á heimasíðunni eru teknar saman aðgengilegar leiðbeiningar um nokkrar kjarnareglur samkeppnislaga. Fjallað er um helstu tegundir brota og aðgangshindrana, leiðbeint um helstu atriði sem snúa að fyrirtækjum, stjórnvöldum eða einstaklingum og svarað algengum spurningum undir hverjum lið. 

Nefna má sem dæmi að undir samrunamálum er leiðbeint um samrunatilkynningar, samrunagjald og rannsókn samrunamála, undir markaðsyfirráðum er fjallað um markaðsráðandi stöðu og misnotkun hennar og undir ólögmætu samráði er leiðbeint um ábyrgð einstaklinga, hvernig brotleg fyrirtæki eða einstaklingar geta gefið sig fram og komist hjá kæru eða sektum, og birtar ítarlegar leiðbeiningar fyrir hagsmunasamtök og um undantekningar frá samráðsbanni. 

Ólögmætt samráð

Markaðsyfirráð

Samrunamál

Markaðsrannsóknir

Samkeppni og hið opinbera

Á heimasíðunni er einnig að finna upplýsingar um skilgreiningu markaða og hvernig samþjöppun er mæld.

Leiðbeiningar til þeirra sem vilja kvarta yfir samkeppnishindrunum


Á heimasíðunni er að finna ítarlegar leiðbeiningar til þeirra sem vilja beina kvörtun til eftirlitsins vegna samkeppnisaðstæðna eða háttsemi fyrirtækja eða stjórnvalda. Þar er leiðbeint um efni slíkra erinda, hvernig eftirlitið leggur mat á tilefni til rannsókna, fjallað um heimildir eftirlitsins til að forgangsraða málum og gerð grein fyrir reglum um nafnleynd og málsmeðferð. 

Nálgast má leiðbeiningar um þetta hér.

Einnig er hægt að beina nafnlausum ábendingum til eftirlitsins í gegnum heimasíðunna og gefnar leiðbeiningar um það. 

Yfirlit yfir úrlausnir


Samkeppnislög byggja á meginreglum sem sækja skýra tengingu í markmið 1. gr. samkeppnislaga, en mótast síðan í framkvæmd í úrlausnum samkeppnisyfirvalda og fyrir dómstólum. Fyrir stjórnendur fyrirtækja, lögmenn og aðra ráðgjafa er mikilvægasta leiðbeiningin fólgin í rökstuddum úrlausnum samkeppnisyfirvalda og dómstóla. Því hefur eftirlitið kappkostað að gefa greiðan aðgang að ákvörðunum, úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála, álitum og umsögnum til stjórnvalda, sem og skýrslum um fjölbreytt málefni.

Þá hefur Samkeppniseftirlitið einnig birt yfirlit yfir úrlausnir dómstóla frá upphafi sem um leið veita beinan aðgang inn í viðkomandi dóma. Einnig má nálgast hér að neðan yfirlit yfir úrlausnir umboðsmanns Alþingis og yfirlit yfir sektarákvarðanir frá upphafi. Yfirlit ættu að skapa þeim sem fást við samkeppnismál mikilvægan aðgang að fordæmum sem eru þýðingarmikil í framkvæmd samkeppnislaga.

Upplýsinga- og leiðbeiningarsíður


Þegar sérstakt tilefni er til birtir Samkeppniseftirlitið sérstakar upplýsinga- og leiðbeiningarsíður um nánar tiltekin málefni sem eru í brennidepli. Hér er yfirlit yfir upplýsingasíður af þessum toga:

Kynningar- og fræðslumyndbönd


Útgáfa fræðslumyndbanda er í takti við þann vilja löggjafans að efla hlutverk Samkeppniseftirlitsins sem málsvara fyrir samkeppnislögin og öfluga samkeppni. Eru þessar áherslur einnig í samræmi við markmið sem sett hafa verið fram í fjármálaáætlun á málefnasviði eftirlitsins. Á heimasíðunni fjallað nánar um umræðu- og fræðsluhlutverk Samkeppniseftirlitsins í þessu sambandi. 

Nálgast má kynningarmyndbönd Samkeppniseftirlitsins hér. Þau tvö nýjustu eru kynningarmyndbönd um samkeppnislög og samkeppniseftirlit og misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Innan tíðar verður þriðja myndbandið birt sem fjallar um ólögmætt samráð. 

Þessi myndbönd hafa fengið mikla dreifingu á samfélagsmiðlum og eru orðin hluti af kynningarefni fyrirtækja, ætlað starfsfólki og stjórnendum. Einnig er eftirlitið að koma myndböndunum á framfæri við skóla, því þau geta einnig nýst almenningi.

Samtal um samkeppni


Samkeppniseftirlitið kappkostar að vera þátttakandi í umræðu um samkeppnismál. Þannig tekur eftirlitið þátt í fundum og ráðstefnum og birtir ræður og kynningar af því tilefni. Einnig birtir eftirlitið pistla, kynnir afstöðu eftirlitsins með fréttum á heimasíðu og svarar algengum spurningum sem upp koma.

Þá heldur eftirlitið úti fundarröð undir samheitinu „Samtal um samkeppni“, þar sem eftirlitið kemur á framfæri leiðbeiningum og sjónarmiðum til hagsmunaaðila, stjórnvalda og almennings, en hlustar um leið eftir sjónarmiðum sem að gagni geta komið. Nefna má eftirfarandi fundi og ráðstefnur:

1. 13. júní 2022: Morgunráðstefna um samkeppni, verðbólgu og kaupmátt.

2. 1. júní 2021: Umræðufundur um meðferð samrunamála.

3. 9. júní 2020: Fjölþjóðleg vefráðstefna um samkeppnismál og verndarstefnu á tímum COVID-19.

4. 11. desember 2019: Opinn umræðufundur um nýjar samrunareglur.

5. 30. nóvember 2019: Opinn umræðufundur um drög að leiðbeiningum um undanþágur frá banni við samráði.

6. 16. október 2019: Fundur um verklag við rannsóknir á samrunum.

7. 22.-24 febrúar 2017: Tólf kynningarfundir um samkeppnismat og endurbætur í regluverki atvinnulífs, með opinberum stofnunum og hagsmunasamtökum í atvinnulífinu.

8. 25. maí 2016: Umræðurfundur um eignarhald á atvinnufyrirtækjum, hlutverk lífeyrissjóða og áhrif á samkeppni.

9. 18. febrúar 2016: Ráðstefna um beitingu samkeppnisreglna á Íslandi og Evrópska efnahagssvæðinu, þar sem frummælandi var Gjermund Mathisen, yfirmaður samkeppnismála hjá ESA.

10. 12. febrúar 2016: Umræðufundur um samkeppni í landbúnaði.

11. 3. desember 2015: Kynningarfundur um áhrif stjórnvalda á samkeppni og samkeppnismat, þar sem frummælandi var Ania Thiemann, hagfræðingur hjá OECD.

Leiðbeiningum samkeppnisyfirvalda settar skorður í EES-rétti


Samkeppnisreglur á evrópska efnahagssvæðinu setja samkeppniseftirlitum skorður við því að gefa leiðbeiningar um tilteknar samkeppnisaðstæður fyrirfram, s.s. að því er varðar heimildir til samstarfs fyrirtækja eða markaðsskilgreiningar. Byggir evrópskur samkeppnisréttur almennt á sjálfsmati fyrirtækja, en dýnamísk þátttaka fyrirtækja í atvinnulífinu og skilvirkni atvinnulífs kallar á að fyrirtæki beri fulla ábyrgð á eigin starfsemi.

Skorðum við efnislegum leiðbeiningum einstakra samkeppniseftirlita er ekki síst ætlað að stuðla að einsleitni í framkvæmd ESB-/EES-reglna. Ítarleg efnisleg og fyrirfram leiðbeining eftirlita í mismunandi aðildarríkjum myndi fljótt stofna einsleitri framkvæmd í voða, enda hefði framkvæmdastjórn ESB eða ESA takmarkaða möguleika til að grípa inn í slíka þróun.

Þá er skorðunum ætlað að tryggja að samkeppnisreglum sé ávallt beitt í samhengi við aðstæður hverju sinni. Með því t.d. að leiðbeina efnislega um markaðsskilgreiningar fyrirfram, án þess að unnt sé að ganga úr skugga um hverjar aðstæður á markaðnum verða í framtíðinni, kynnu samkeppnisyfirvöld að vera að vinna gegn heilbrigðri þróun markaða og skilvirkni atvinnulífs. Í samkeppnisrétti ber samkeppniseftirlitum því skylda til að taka afstöðu til markaðsskilgreininga í hverju máli fyrir sig.

Þessar meginreglur evrópsks samkeppnisréttar komu skýrt fram í breytingum á 15. gr. samkeppnislaga samkvæmt breytingarlögum nr. 103/2020. Með þeim lögum var horfið frá því að Samkeppniseftirlitið veitti undanþágu frá ólögmætu samráði fyrirtækja og tekin upp sú regla sem tíðkast hafði í ESB-rétti frá árinu 2003, að fyrirtæki mætu sjálf og bæru ábyrgð á því hvort undantekningarskilyrði 15. gr. væru uppfyllt. Eftir breytinguna er Samkeppniseftirlitinu einungis ætlað að gefa almennar leiðbeiningar og fylgja síðan framkvæmd 15. gr. eftir með rannsóknum á hugsanlegum brotum ex-post.

Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 103/2020 sagði m.a. um þetta:

„Til þess að markmið um einföldun og skilvirkni náist verða fyrirtækin sjálf að bera fulla ábyrgð á umræddu mati. Þannig munu breytingarnar ekki skila sér í aukinni skilvirkni fyrir atvinnulífið ef leitað er eftir leiðbeiningum Samkeppniseftirlitsins í miklu mæli. Mikilvægt er að árétta að leiðbeiningar Samkeppniseftirlitsins skulu vera með almennum hætti og eftir breytinguna mun eftirlitið ekki geta veitt fyrirtækjum bindandi álit á því fyrir fram hvort tiltekin háttsemi uppfylli lögbundin skilyrði heldur mun Samkeppniseftirlitið hafa eftirlit með því þegar slíkt samstarf er komið til framkvæmda.“