Samkeppniseftirlitið birtir í dag uppfært
mat á reiknuðum ábata vegna íhlutunar Samkeppniseftirlitsins árin 2015-2024 í riti nr. 1/2025,
Reiknaður ábati vegna íhlutunar Samkeppniseftirlitsins 2015-2024. Matið
byggir á leiðbeiningum frá Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD) og hefur
verið rýnt af óháðum sérfræðingi.
Reiknaður ábati
vegna íhlutunar Samkeppniseftirlitsins vegna samráðs, misnotkunar á
markaðsráðandi stöðu og samkeppnishamlandi samruna á árunum 2015-2024 nam 0,29-0,48%
af vergri landsframleiðslu yfir tímabilið eða sem nemur 18-29-földum
fjárframlögum til stofnunarinnar á tímabilinu. Reiknaður ábati var að meðaltali
11,6-19,1 ma.kr. á ári hverju, á verðlagi ársins 2024.
Þessar
niðurstöður draga fram mikilvægi þess að íslensk stjórnvöld geri það sem í
þeirra valdi stendur til þess að vinna gegn samkeppnishindrunum í íslensku
atvinnulífi. Er það til þess fallið að skapa öflugri og þróttmeiri
atvinnustarfsemi, almenningi, fyrirtækjum og íslensku efnahagslífi til
framdráttar.
Aðferðafræði, forsendur og útreikningar hafa verið rýnd af
óháðum sérfræðingi, dr. Katrínu Ólafsdóttur, dósent við viðskipta- og
hagfræðideild Háskólans í Reykjavík. Hér má
nálgast minnisblað hennar vegna rýninnar.
Matið og birting þess er liður í því að gera grein fyrir
starfsemi Samkeppniseftirlitsins og um leið auka gagnsæi í starfi
samkeppnisyfirvalda.
Bakgrunnsupplýsingar
Samkeppniseftirlitið hefur áður birt niðurstöður
greiningar fyrir tímabilin 2013-2022 (sjá rit nr. 4/2023, Reiknaður ábati vegna íhlutunar Samkeppniseftirlitsins
2013-2022) og 2014-2023 (sjá rit nr. 4/2024, Reiknaður ábati vegna íhlutunar
Samkeppniseftirlitsins 2014-2023). Með þessari skýrslu eru birtar uppfærðar
niðurstöður sem ná til og með ársins 2024.
Samkeppniseftirlitið birti lýsingu á þeirri aðferðafræði
sem beitt er við greininguna í riti nr. 3/2024 , Reiknaður ábati vegna íhlutunar
Samkeppniseftirlitsins, lýsing á aðferðafræði og forsendum. Aðferðafræðin
byggir á leiðbeiningum frá OECD, Guide for helping competition authorities
assess the expected impact of their activities. Byggja leiðbeiningarnar á vinnu
OECD, fræðimanna, samkeppnisyfirvalda í ýmsum aðildarlanda OECD og fyrri
rannsóknum á efnahagslegum áhrifum samkeppniseftirlits. Einnig er byggt á
þeirri aðferðafræði sem samkeppnisdeild framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins
notast við í sambærilegri greiningu, en þar eru leiðbeiningar OECD einnig
lagðar til grundvallar.
Grunnforsenda leiðbeininga OECD er sú að brot fyrirtækja á
samkeppnislögum eða samrunar sem raska samkeppni leiði að jafnaði til hærra
verðs og lakari gæða á viðkomandi markaði, heldur en á markaði þar sem
samkeppni nýtur við. Með íhlutun sinni koma samkeppnisyfirvöld í veg fyrir að
hærra verð og lakari gæði til viðskiptavina á viðkomandi markaði sé viðvarandi.
Reiknaður ábati er því mat á þeim skaða sem viðskiptavinir hefðu orðið fyrir ef
ekki hefði komið til íhlutunar samkeppnisyfirvalda. Viðskiptavinir geta hvort
sem er verið neytendur eða önnur fyrirtæki. Greiningin miðar þó ekki að því að
leggja heildarmat á þjóðhagslegan ávinning af samkeppniseftirliti. Ekki er
tekið tillit til margvíslegra jákvæðra áhrifa sem virk samkeppni getur haft,
t.a.m. aukinnar nýsköpunar og aukinnar þjóðhagslegrar hagkvæmni efnahagslífs.
Benda rannsóknir á áhrifum samkeppnislagabrota til þess að þær forsendur sem
stuðst er við séu varfærnar, sbr. rit nr. 3/2024.
Í fjármálaáætlun síðustu ára er gerð grein fyrir
mælikvörðum og markmiðum um ávinning virkrar samkeppni. Allt frá árinu 2018
hefur einn af mælikvörðunum á því málefnasviði sem Samkeppniseftirlitið heyrir
undir, Markaðseftirlit og neytendamál,
stuðst við aðferðafræði af þessu tagi. Þannig hefur verið stefnt að því að
reiknaður árlegur ábati af ákvörðunum Samkeppniseftirlitsins á undanliðnum 10
árum, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, nemi að meðaltali 0,5%.
Í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar
frá júlí 2022 á störfum Samkeppniseftirlitsins var m.a. lögð áhersla á ábatamat
af þessu tagi og þeim tilmælum beint til eftirlitsins að nýta reglubundið mat á
ábata af starfsemi sinni við skilgreiningu áherslna, markmiða og árangursmælikvarða
til framtíðar.
Fylgigögn:
Rit nr. 1/2025,
Reiknaður ábati vegna íhlutunar Samkeppniseftirlitsins 2015-2024.
Minnisblað Katrínar Ólafsdóttur um ábatamat Samkeppniseftirlitsins 2024, dags. 29. apríl
2025.
"*" gefur til kynna skyldusvið
