„Gríðarlegir hagsmunir fyrir íslenskt samfélag að það sé samkeppni á fjármálamarkaði“

Viðræður Arion banka og Kvika banka um mögulegan samruna stöðvuðust án þess að til formlegrar niðurstöðu kæmi hjá Samkeppniseftirlitinu. Þetta kom fram í viðtali við Pál Gunnar Pálsson, forstjóra Samkeppniseftirlitsins, í þættinum Þetta helst á Rás 1 í dag.

Páll Gunnar greindi frá því að Samkeppniseftirlitið hafi ekki sent frá sér formlega tilkynningu vegna samrunans, þar sem málið hafi ekki verið komið í þann farveg. Engin formleg ákvörðun hafi því verið tekin áður en bankarnir sjálfir slitu viðræðunum. „Það er mikilvægt að árétta að þarna var ekki um að ræða formlega samrunarannsókn eins og oftast er, þar sem fyrirtækin tilkynna um samruna, og málið fer síðan til formlegrar meðferðar,“ sagði hann.

Hann útskýrði jafnframt að Samkeppniseftirlitið bjóði samrunaaðilum upp á forviðræður í aðdraganda samrunatilkynninga og að slíkar viðræður lúti trúnaði. Markmið þeirra sé að undirbúa samruna betur og greiða fyrir athugun eftirlitsins. „Í þessu tilfelli [forviðræðum Arion banka og Kviku banka] óskuðu bankarnir eftir ítarlegri viðræðum um frummat Samkeppniseftirlitsins á þessum mögulega samruna og hvað þyrfti að koma til svo hann gæti gengið fram.“

Að sögn Páls Gunnars féllst eftirlitið á slíkar viðræður og réðist í ítarlega gagnaöflun. „Við áttum ítarlegar viðræður við bankana en þetta varð aldrei að formlegri rannsókn. Á sama hátt og bankarnir óskuðu eftir að fara í þessar viðræður þá slitu bankarnir þeim líka. Tilkynningar bankanna til Kauphallarinnar bera með sér að það var mat þeirra að þessi samruni fengi ekki brautargengi.“

Í máli Páls Gunnars kom fram að við slíkt mat sé litið til áhrifa samruna á samkeppni. „Í svona málum er auðvitað verið að leggja mat á það hvað áhrif svona samruni hefur á samkeppni. Þarna var um það að tefla að einn af þremur stóru bönkunum hafði í hyggju að taka yfir lang mest áberandi áskoranda þeirra – Kviku,“ útskýrir Páll Gunnar.

Hann sagði að Kvika banki hafi haft þá yfirlýstu stefnu að keppa við stærri banka, meðal annars með nýjum leiðum og kjörum. Viðræðurnar hafi auk þess snúist um hvaða áhrif það hefði fyrir neytendur ef slíkur keppinautur hyrfi af markaði. „Auðvitað snérust viðræðurnar um það hvaða áhrif það myndi hafa ef slíkur aðili hyrfi af markaðnum og hvað kæmi mögulega í staðinn.“

Spurður um ástæður þess að samruninn gekk ekki eftir sagði Páll Gunnar að engin formleg niðurstaða lægi fyrir af hálfu eftirlitsins, heldur hefði það verið mat bankanna sjálfra að samruninn fengi ekki brautargengi eins og áður sagði.

„Og af því að þetta var ekki formleg rannsókn verður ekki formleg ákvörðun heldur. Viðræðurnar eru líka háðar ákveðnum málefnalegum trúnaði sem við eigum eftir að fara yfir með bönkunum og meta hvað við getum í raun og veru birt. En ég get sagt að áskorunin, eins og vitað var frá upphafi, var að meta hvaða áhrif samruninn myndi hafa og svo hvað myndi gerast ef að mikilvægur lítill keppninautur eins og Kvika myndi hverfa af markaðnum. Niðurstaða bankanna ber með sér að Samkeppniseftirlitið hafði áhyggjur af þessum samruna og í athuguninni kom í ljós að það hefði orðið ansi mikil samþjöppun á einstökum sviðum eins og bíla- og tækjalánum, á hlutabréfa- og skuldabréfamörkuðum, á gjaldeyrismiðlun og fleiru, en ekki síst því að Kvika hefur þetta yfirlýsta markmið að keppa við stóru bankana, sýna þeim samkeppnislegt aðhald, og þess vegna vissu bankarnir það fyrirfram að það yrði áskorun að fá það samþykkt að slíkur aðili hyrfi út af markaðnum.“

Páll Gunnar rakti að Samkeppniseftirlitið hefði í fyrri úrlausnum bent á að stóru bankarnir þrír væru mjög líkir og stundum í aðstöðu til að samhæfa hegðun sína. Fyrir tilstilli samkeppni hafi þeir hins vegar undanfarið þurft að hagræða. „Kostnaðarhlutföll bankanna hafa farið niður, eru orðin sambærileg og jafnvel betri en sums staðar í nágrannalöndum.“ Það hafi því náðst heilmikil hagræðing. „En viðskiptavinir bankanna á Íslandi, einstaklingar og lítil og meðalstór fyrirtæki sem hafa ekki annað að sækja, eru gjarnan þeirrar skoðunar að bankarnir geti gert miklu betur í að bjóða betri kjör og betri þjónustu. Það er það sem þessi umræða snýst um.“

Páll Gunnar ræddi almennt um svokallaða hagræðingarvörn í samrunamálum. „Almennt séð þá geta fyrirtæki í samrunamálum byggt á svokallaðri hagræðingavörn eins og það er kallað í samkeppnisrétti þ.e.a.s. að samruni sem kunni að raska einhverri samkeppni sé mikilvægur og góð aðferð til þess að ná fram hagræðingu. Til að Samkeppniseftirlitið geti fallist á slík rök þá þarf að sýna fram á það að hagræðingin sé raunveruleg, að samruninn sé nauðsynleg forsenda hagræðingarinnar, einnig að neytendur eða viðskiptavinir muni njóta ábatans af hagræðingunni. Það er tiltölulega sjaldgæft að fyrirtæki byggi á þessari vörn og ennþá sjaldgæfara að fyrirtækjum takist að sýna fram á þetta. Það er augljóst að neytendur í langflestum tilvikum njóta samkeppni og því betri og meiri sem hún er, því betra fyrir viðskiptavini.“

Spurður um samkeppni á fjármálamarkaði og áhrif mögulegra samruna sagði Páll Gunnar að slík mál yrðu ávallt að meta í samhengi við aðstæður hverju sinni og með hagsmuni neytenda að leiðarljósi. Hann lagði áherslu á að samkeppni skipti sköpum fyrir almenning og fyrirtæki.

„Það er ekki hægt að svara þessari spurningu þannig að engin samruni komi til greina í framtíðinni. Þegar við fórum í gegnum hrun [efnahagshrunið haustið 2008] þá hvarf hérna heilt sparisjóðakerfi og rann inn í stóru bankana. Samkeppniseftirlitið féllst á slíka samruna í mörgum tilvikum, þannig að það geta komið upp aðstæður sem eru öðruvísi heldur en í dag.

Að lokum var Páll Gunnar spurður út í samkeppnisaðstæður á fjármálamarkaði og hvaða áhyggjur Samkeppniseftirlitið hefur af þróun hans, en markaðurinn snýr að stórum hluta að hagsmunum almennings.

„Það sem er hægt að segja er að það eru gríðarlegir hagsmunir fyrir íslenskt samfélag að það sé samkeppni á fjármálamarkaði. Á meðan þjónusta við lítil og meðalstór fyrirtæki og við einstaklinga sem er að stórum hluta bundin við íslensku bankana þá ber okkur að tryggja að það sé sem virkust samkeppni á meðal þeirra. Til að það geti komið til þarf að draga á sama tíma úr aðgangshindrunum, auðvelda neytendum að njóta bestu kjara og tryggja að það geti verið áskorendur inn á markaðnum eins og Kvika hefur verið og haft það yfirlýsta markmið.“

Hægt er að hlusta á viðtalið við Pál Gunnar Pálsson í þættinum Þetta helst í heild sinni hér.