Samkeppniseftirlitið leggur mikið upp úr skýrum og góðum leiðbeiningum enda allra hagur að sem flestir þekki vel til samkeppnismála. Leiðbeiningar- og fræðsluhlutverk Samkeppniseftirlitsins tekur til fjölbreytts hóps hagaðila, allt frá neytendum, skólafólki, eða
starfsmönnum fyrirtækja, til fyrirtækjanna sjálfra, stjórnenda þeirra, ráðgjafa
og ennfremur stjórnvalda. Leiðbeiningin beinist að því að styðja upplýsta
umræðu um samkeppnismál, skapa aðstæður fyrir aðhald neytenda og viðskiptavina,
tala fyrir samkeppni á vettvangi stjórnvalda og leiðbeina fyrirtækjum og
ráðgjöfum þeirra. Samkeppniseftirlitið
gerir reglulegar kannanir á meðal almennings og fyrirtækja, sem nýttar eru í
mótun á leiðbeiningarhlutverki eftirlitsins. Síðustu kannanirnar má nálgast hér
og hér.
Eðli málsins samkvæmt eru leiðbeiningar og annað fræðslu- og upplýsingarefni í stöðugri þróun innan Samkeppniseftirlitsins. Við erum alltaf til í góðar hugmyndir og ef þú lumar á einni slíkri eða hefur spurningar má alltaf senda póst á samkeppni@samkeppni.is .
Hér að neðan er tekið
saman yfirlit yfir fjölbreytta leiðbeiningu og fræðslu sem finna má á heimasíðu
Samkeppniseftirlitsins. Þess má geta að eftirlitið vinnur að breytingu á
heimasíðunni sem miðar að því að gera þetta efni enn aðgengilegra.
Á heimasíðunni eru teknar saman aðgengilegar leiðbeiningar
um nokkrar kjarnareglur samkeppnislaga. Fjallað er um helstu tegundir brota og
aðgangshindrana, leiðbeint um helstu atriði sem snúa að fyrirtækjum,
stjórnvöldum eða einstaklingum og svarað algengum spurningum undir hverjum lið.
Nefna má sem dæmi að undir samrunamálum er leiðbeint um samrunatilkynningar,
samrunagjald og rannsókn samrunamála, undir markaðsyfirráðum er fjallað um
markaðsráðandi stöðu og misnotkun hennar og undir ólögmætu samráði er
leiðbeint um ábyrgð einstaklinga, hvernig brotleg fyrirtæki eða einstaklingar
geta gefið sig fram og komist hjá kæru eða sektum, og birtar ítarlegar
leiðbeiningar fyrir hagsmunasamtök og um undantekningar frá samráðsbanni.
Ólögmætt samráð
Markaðsyfirráð
Samrunamál
Markaðsrannsóknir
Samkeppni og hið opinbera
Á heimasíðunni er einnig að finna upplýsingar um skilgreiningu
markaða og hvernig
samþjöppun er mæld.
Samkeppniseftirlitið leggur mikla áherslu á að allar
úrlausnir þess séu vandaðar, vel rökstuddar og í samræmi við lög og reglur. Á
heimasíðunni eru tekin saman helstu lög og reglur er varða starfsemi Samkeppniseftirlitsins
sem og verklags- og leiðbeiningarreglur sem gagnlegt er fyrir hagaðila að hafa
hliðsjón af. Nálgast má yfirlit yfir reglur og leiðbeiningar hér.
Einnig má nálgast allar reglugerðir er varða samkeppnismál í reglugerðarsafni Íslands.
Starfsemi Samkeppniseftirlitsins
Samkeppniseftirlitið starfar samkvæmt samkeppnislögum nr. 44/2005.
Einnig er eftirlitinu falin ýmis hlutverk samkvæmt öðrum
lögum. Í því samhengi má nefna:
Sem stjórnvald þarf Samkeppniseftirlitið jafnframt að huga að
stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og upplýsingalögum nr. 140/2012 við starfsemi sína.
Verklags- og leiðbeiningarreglur
Samkeppniseftirlitið hefur mótað sér ítarlegar málsmeðferðarreglur
í því skyni að tryggja gagnsæi og vönduð vinnubrögð. Nálgast má
málsmeðferðarreglur Samkeppniseftirlitsins hér. Sjá einnig reglur um markaðsrannsóknir
Samkeppniseftirlitsins nr. 490/2013.
Til viðbótar hafa verið gefnar út margs konar leiðbeiningarreglur.
Eru þær til þess fallnar að auðvelda fyrirtækjum og opinberum aðilum að meta samkeppnisstöðu
sína, m.a. hvort háttsemi þeirra sé líkleg til að skaða samkeppni. Er t.a.m. um
að ræða reglur og leiðbeiningar um tilkynningu samruna, hvenær hægt er að fara
fram á niðurfellingu/ lækkun sekta í samráðsmáli og hvenær samráð fyrirtækja er
undanþegið banni samkeppnislaga. Nálgast má þessar reglur og leiðbeiningar hér,
sbr. einnig lista hér fyrir neðan.
Reglur um hópundanþágur
Samningar og ákvarðanir sem brjóta í bága við 10. gr.
samkeppnislaga og 1. mgr. 53. gr. EES-samningsins eru sjálfkrafa ógildir. Samkvæmt
3. mgr. 15. gr. samkeppnislaga getur
eftirlitið hins vegar sett reglur þar sem tilteknum tegundum samninga, sem
uppfylla skilyrði 1. mgr. 15. gr. laganna, er veitt undanþága frá ákvæðum 10.
og 12. gr. laganna. Kallast það hópundanþága. Byggir þetta á sams konar heimild
í 3. mgr. 53. gr. EES samningsins.
Kemur það í hlut fyrirtækjanna sjálfra að meta hvort að
samningar þeirra uppfylli skilyrði til að njóta slíkrar hópundanþágu. Á
heimasíðu Samkeppniseftirlitsins má nálgast yfirlit yfir helstu hópundanþágur sem í gildi eru.
Evrópskar reglur og leiðbeiningar
Íslenskur samkeppnisréttur á rætur sínar að rekja til
evrópsks samkeppnisréttar. Til að mynda sækja ákvæði 10. og 11. gr.
samkeppnislaga, um ólögmætt samráð og misnotkun á markaðsráðandi stöðu,
fyrirmyndir sínar til ákvæða 53. og 54. gr. EES-samningsins, sem hefur verið
lögfestur hér með lögum nr. 2/1993.
Samstarf samkeppnisyfirvalda í Evrópu er breitt. Hafa bæði Eftirlitsstofnun
EFTA (ESA) og Framkvæmdastjórn ESB lagt sitt að mörkum við setningu leiðbeiningarreglna
um beitingu ákvæða er varða samkeppnisrétt, sem innlendum samkeppnisyfirvöldum,
þ.á.m. íslenskum, ber að taka mið af. Er það m.a. liður í því stuðla að
einsleitni í beitingu samkeppnisreglna á öllu EES-svæðinu.
Nálgast má allar leiðbeiningar útgefnar af ESA á íslensku hér.
Vert er vekja athygli á nokkrum mikilvægum leiðbeiningum ESA,
sem hafa verið gefnar út á íslensku, en þær eru efnislega sambærilegar þeim
réttarheimildum sem Framkvæmdastjórn EB hefur gefið út:
Eins og fyrr greinir hefur Samkeppniseftirlitið einnig gefið
út leiðbeiningarreglur. Margar hverjar taka mið af sambærilegum leiðbeiningum
ESA, t.d. um sjálfsmat fyrirtækja hvað varðar 15. gr. samkeppnislaga og um
beitingu samkeppnisreglna gagnvart láréttu og lóðréttu samstarfi fyrirtækja.
Þær leiðbeiningar Samkeppniseftirlitsins eru leiðbeiningum ESA til fyllingar.
Leiðbeiningar frá Framkvæmdastjórninni
Nálgast má allar leiðbeiningar útgefnar af
Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hér.
Á heimasíðunni er að finna ítarlegar leiðbeiningar til
þeirra sem vilja beina kvörtun til eftirlitsins vegna samkeppnisaðstæðna eða
háttsemi fyrirtækja eða stjórnvalda. Þar er leiðbeint um efni slíkra erinda,
hvernig eftirlitið leggur mat á tilefni til rannsókna, fjallað um heimildir
eftirlitsins til að forgangsraða málum og gerð grein fyrir reglum um nafnleynd
og málsmeðferð.
Nálgast má leiðbeiningar um þetta hér.
Einnig er hægt að beina nafnlausum
ábendingum til eftirlitsins í gegnum heimasíðunna og gefnar leiðbeiningar
um það.
Samkeppnislög byggja á meginreglum sem sækja skýra tengingu
í markmið 1. gr. samkeppnislaga, en mótast síðan í framkvæmd í úrlausnum
samkeppnisyfirvalda og fyrir dómstólum. Fyrir stjórnendur fyrirtækja, lögmenn
og aðra ráðgjafa er mikilvægasta leiðbeiningin fólgin í rökstuddum úrlausnum
samkeppnisyfirvalda og dómstóla. Því hefur eftirlitið kappkostað að gefa
greiðan aðgang að ákvörðunum,
úrskurðum
áfrýjunarnefndar samkeppnismála, álitum og umsögnum til
stjórnvalda, sem og skýrslum
um fjölbreytt málefni.
Þá hefur Samkeppniseftirlitið einnig birt yfirlit yfir
úrlausnir dómstóla frá upphafi sem um leið veita beinan aðgang inn í viðkomandi
dóma. Einnig má nálgast hér að neðan yfirlit yfir úrlausnir umboðsmanns
Alþingis og yfirlit yfir sektarákvarðanir frá upphafi. Yfirlit ættu að skapa
þeim sem fást við samkeppnismál mikilvægan aðgang að fordæmum sem eru
þýðingarmikil í framkvæmd samkeppnislaga.
Þegar sérstakt tilefni er til birtir Samkeppniseftirlitið
sérstakar upplýsinga- og leiðbeiningarsíður um nánar tiltekin málefni sem eru í
brennidepli. Hér er yfirlit yfir upplýsingasíður af þessum toga:
Útgáfa fræðslumyndbanda er í takti við þann vilja löggjafans
að efla hlutverk Samkeppniseftirlitsins sem málsvara fyrir samkeppnislögin og
öfluga samkeppni. Eru þessar áherslur einnig í samræmi við markmið sem sett
hafa verið fram í fjármálaáætlun á málefnasviði eftirlitsins. Á heimasíðunni
fjallað nánar um umræðu-
og fræðsluhlutverk Samkeppniseftirlitsins í þessu sambandi.
Nálgast má kynningarmyndbönd Samkeppniseftirlitsins hér.
Þau tvö nýjustu eru kynningarmyndbönd um samkeppnislög og samkeppniseftirlit og
misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Innan tíðar verður þriðja myndbandið birt sem
fjallar um ólögmætt samráð.
Þessi myndbönd hafa fengið mikla dreifingu á
samfélagsmiðlum og eru orðin hluti af kynningarefni fyrirtækja, ætlað
starfsfólki og stjórnendum. Einnig er eftirlitið að koma myndböndunum á
framfæri við skóla, því þau geta einnig nýst almenningi.
Samkeppniseftirlitið kappkostar að vera þátttakandi í umræðu
um samkeppnismál. Þannig tekur eftirlitið þátt í fundum og ráðstefnum og birtir
ræður
og kynningar af því tilefni. Einnig birtir eftirlitið pistla, kynnir afstöðu
eftirlitsins með fréttum
á heimasíðu og svarar algengum
spurningum sem upp koma.
Þá heldur eftirlitið úti fundarröð undir samheitinu „Samtal
um samkeppni“, þar sem eftirlitið kemur á framfæri leiðbeiningum og
sjónarmiðum til hagsmunaaðila, stjórnvalda og almennings, en hlustar um leið
eftir sjónarmiðum sem að gagni geta komið. Nefna má eftirfarandi fundi og
ráðstefnur:
1.
13. júní 2022: Morgunráðstefna um samkeppni, verðbólgu og kaupmátt.
2. 1.
júní 2021: Umræðufundur um meðferð samrunamála.
3. 9.
júní 2020: Fjölþjóðleg vefráðstefna um samkeppnismál og verndarstefnu á tímum COVID-19.
4. 11.
desember 2019: Opinn umræðufundur um nýjar samrunareglur.
5. 30.
nóvember 2019: Opinn umræðufundur um drög að leiðbeiningum um undanþágur frá
banni við samráði.
6. 16.
október 2019: Fundur um verklag við rannsóknir á samrunum.
7. 22.-24
febrúar 2017: Tólf kynningarfundir um samkeppnismat og endurbætur í regluverki atvinnulífs, með opinberum stofnunum og hagsmunasamtökum í atvinnulífinu.
8. 25.
maí 2016: Umræðurfundur um eignarhald á atvinnufyrirtækjum, hlutverk lífeyrissjóða og áhrif á samkeppni.
9. 18.
febrúar 2016: Ráðstefna
um beitingu samkeppnisreglna á Íslandi og Evrópska efnahagssvæðinu, þar sem
frummælandi var Gjermund Mathisen, yfirmaður samkeppnismála hjá ESA.
10. 12. febrúar 2016: Umræðufundur um samkeppni í landbúnaði.
11. 3.
desember 2015: Kynningarfundur
um áhrif stjórnvalda á samkeppni og samkeppnismat, þar sem frummælandi var
Ania Thiemann, hagfræðingur hjá OECD.
Samkeppnisreglur á evrópska efnahagssvæðinu
setja samkeppniseftirlitum skorður við því að gefa leiðbeiningar um tilteknar
samkeppnisaðstæður fyrirfram, s.s. að því er varðar heimildir til samstarfs
fyrirtækja eða markaðsskilgreiningar. Byggir evrópskur samkeppnisréttur almennt
á sjálfsmati fyrirtækja, en dýnamísk þátttaka fyrirtækja í atvinnulífinu og
skilvirkni atvinnulífs kallar á að fyrirtæki beri fulla ábyrgð á eigin
starfsemi.
Skorðum við efnislegum leiðbeiningum einstakra
samkeppniseftirlita er ekki síst ætlað að stuðla að einsleitni í framkvæmd
ESB-/EES-reglna. Ítarleg efnisleg og fyrirfram leiðbeining eftirlita í
mismunandi aðildarríkjum myndi fljótt stofna einsleitri framkvæmd í voða, enda
hefði framkvæmdastjórn ESB eða ESA takmarkaða möguleika til að grípa inn í
slíka þróun.
Þá er skorðunum ætlað að tryggja að
samkeppnisreglum sé ávallt beitt í samhengi við aðstæður hverju sinni. Með því
t.d. að leiðbeina efnislega um markaðsskilgreiningar fyrirfram, án þess að unnt
sé að ganga úr skugga um hverjar aðstæður á markaðnum verða í framtíðinni,
kynnu samkeppnisyfirvöld að vera að vinna gegn heilbrigðri þróun markaða og
skilvirkni atvinnulífs. Í samkeppnisrétti ber samkeppniseftirlitum því skylda
til að taka afstöðu til markaðsskilgreininga í hverju máli fyrir sig.
Þessar meginreglur evrópsks samkeppnisréttar
komu skýrt fram í breytingum á 15. gr. samkeppnislaga samkvæmt breytingarlögum
nr. 103/2020. Með þeim lögum var horfið frá því að Samkeppniseftirlitið veitti
undanþágu frá ólögmætu samráði fyrirtækja og tekin upp sú regla sem tíðkast
hafði í ESB-rétti frá árinu 2003, að fyrirtæki mætu sjálf og bæru ábyrgð á því
hvort undantekningarskilyrði 15. gr. væru uppfyllt. Eftir breytinguna er
Samkeppniseftirlitinu einungis ætlað að gefa almennar leiðbeiningar og fylgja
síðan framkvæmd 15. gr. eftir með rannsóknum á hugsanlegum brotum ex-post.
Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 103/2020
sagði m.a. um þetta:
„Til þess að markmið um einföldun og
skilvirkni náist verða fyrirtækin sjálf að bera fulla ábyrgð á umræddu mati.
Þannig munu breytingarnar ekki skila sér í aukinni skilvirkni fyrir atvinnulífið
ef leitað er eftir leiðbeiningum Samkeppniseftirlitsins í miklu mæli. Mikilvægt
er að árétta að leiðbeiningar Samkeppniseftirlitsins skulu vera með almennum
hætti og eftir breytinguna mun eftirlitið ekki geta veitt fyrirtækjum bindandi
álit á því fyrir fram hvort tiltekin háttsemi uppfylli lögbundin skilyrði
heldur mun Samkeppniseftirlitið hafa eftirlit með því þegar slíkt samstarf er
komið til framkvæmda.“
"*" indicates required fields
