Í nýrri skýrslu Samkeppniseftirlitsins
og annarra samkeppniseftirlita á Norðurlöndum er fjallað um hvernig
samkeppnishamlandi samstarf á meðal fyrirtækja getur haft skaðleg áhrif á kjör
launafólks sem og neytendur. Þá er að finna í skýrslunni umfjöllun um hvernig samráð
á milli fyrirtækja sem snertir starfsfólk þess getur farið gegn
samkeppnislögum. Er þar sérstök áhersla lögð á samráð fyrirtækja um laun
starfsfólks sem og samráð fyrirtækja um að ráða ekki starfsfólk hvers annars. Á
það ber hér þó að minnast að samkeppnislögin taka ekki til launa eða annarra
starfskjara launþega samkvæmt kjarasamningum. Þegar slíkum samningum sleppir eiga
samkeppnislögin eðli máls samkvæmt við.
„Á tímum umtalsverðra
verðlagshækkana er mikilvægt að launafólk geti gengið að því að fyrirtæki eigi
ekki í ólögmætu samráði um kjör þess með neikvæðum afleiðingum á til að mynda
laun eða möguleika þeirra til þess að bæta kjör sín með því að skipta um starf.
Hefur samráð sem þetta einnig þau áhrif að vinnuafl leitar ekki þangað þar sem
þörfin eftir því er sem mest sem getur haft neikvæð áhrif á markaði og nýsköpun
á þeim.“
Framkvæmd í Evrópu sem og í Bandaríkjunum
bendir til aukinnar áherslu samkeppniseftirlita á að uppræta samráð fyrirtækja
er snertir starfskjör starfsfólks sem og samráð um að ráða ekki starfsfólk
keppinauta. Tilgangur slíks samráðs er m.a. vinna gegn hækkun á launum. Hafa
samkeppnislagabrot sem þessi verið upprætt og viðkomandi fyrirtæki sektuð. Í
skýrslunni er fjallað um áhrif þessa í Norrænu samhengi en vinnumarkaðirnir á
Norðurlöndunum eru talsvert frábrugðnir í alþjóðlegum samanburði, en þar hefur
mikil þátttaka í stéttarfélögum og atvinnugreinasamtökum áhrif.
„Skýrslan varpar ljósi á eina
ástæðu þess að virk samkeppni og samkeppnisreglur eru mikilvægar fyrir hagsmuni
launafólks og almennings. Alþekkt er að virk samkeppni stuðlar að lægra verði
og betri þjónustu. Til viðbótar eru samkeppnisreglur til þess fallnar að vinna
gegn því að kjör launafólks og möguleikar þess á vinnumarkaði séu ekki skertir.
Jafnframt er mikilvægt að hugað sé að
því í hverju tilviki hvort samrunar fyrirtækja séu til þess fallnir að skaða
hagsmuni launafólks með óeðlilegum hætti. Þá er virkt eftirlit með verðsamráði
og öðrum samkeppnishömlum nauðsynlegt til að stuðla að því að umsamdar
kjarabætur í kjarasamningum bæti í raun hag launfólks.“
Samkvæmt 2. mgr. 2. gr.
samkeppnislaga nr. 44/2005 taka lögin ekki til launa eða annarra starfskjara
launþega samkvæmt kjarasamningum. Hið sama felst í samkeppnisreglum
EES-samningsins sem gilda hér á landi. Er fyrirtækjum aðeins heimilt að hafa
með sér samstarf um atriði sem falla undir meginmarkmið kjarasamninga er varðar
kjör og starfskilyrði launþega, sbr. dóm EFTA-dómstólsins frá 19. apríl 2016. Þegar slíkum opinberum kjarasamningum sleppir
eiga samkeppnisreglu eðli máls samkvæmt við um t.d. samskipti og samninga milli
fyrirtækja sem varðað geta starfskjör. Í því felst t.d. að samningar eða
samskipti fyrirtækja sem eru til þess fallin að rýra kjör sem samið hefur verið
um í kjarasamningum, geta falið í sér brot á samkeppnislögum.
Í framkvæmd hér á landi hefur
reynt á samkeppnishömlur sem tengjast með beinum hætti kjörum starfsmanna. Í
ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 33/2023 , Brot Samskipa gegni banni við
ólögmætu samráði, er lýst ólögmætu samráði sem fól í sér samskipti
fyrirtækja um hvort greiða skyldi starfsmönnum þeirra hærri laun en mælt var
fyrir um í kjarasamningum. Í máli sem endaði með dómum Hæstaréttar á árinu 2016
höfðu olíufélögin t.d. ólögmætt samráð um það hversu háa fjárhæð skyldi gefa
starfsmönnum fyrirtækjanna í jólagjöf.
"*" gefur til kynna skyldusvið
