Vegna umfjöllunar forstjóra Brims um athuganir Samkeppniseftirlitsins vegna samruna og yfirráða

Í fjölmiðum hefur verið greint frá gagnrýni
forstjóra Brims í garð Samkeppniseftirlitsins sem fram kom í ávarpi hans sem birt
er í ársskýrslu félagsins. Þar er gagnrýnt að Samkeppniseftirlitið hafi haft
afskipti af sameiningum fyrirtækja í sjávarútvegi síðastliðin 15 ár þrátt fyrir
að lög um stjórn fiskveiða, sem takmarka hámarkseign hvers fyrirtækis á
aflaheimildum, gangi mun lengra en samkeppnislög varðandi sameiningu eða
samruna fyrirtækja í sjávarútvegi. Þá segir í ávarpinu að miklar tafir hafi
verið á samþykki eftirlitsins vegna kaupa Brims á sjávarútvegsfyrirtækjunum
Kambi og Grábrók „og afleiðing þessara tafa varð tjón fyrir öll félögin og
starfsfólk þess“. Hafi þessar tafir verið ástæðulausar.

Af þessu tilefni og í þágu
upplýstrar umræðu um samkeppnismál er rétt að upplýsa um athuganir
Samkeppniseftirlitsins á samrunum eða mögulegum yfirráðum í fyrirtækjum sem varða
Brim eða tengd fyrirtæki. Ljóst er að athuganirnar hafa flestar verið frumkvæði
Brims og tengdra félaga (samrunamál). Þá hafa ekki orðið óeðlilegar tafir við
meðferð þeirra.

Í þessu sambandi er rétt að rifja
upp að tilgangur samrunareglna samkeppnislaga er m.a. að vinna gegn skaðlegri
samþjöppun á mörkuðum, sem skaðað getur hagsmuni viðskiptavina, keppinauta og
almennings. Þannig getur samkeppni t.d. skaðast með því að markaðsráðandi staða
verði til eða styrkist. Sjávarútvegsfyrirtæki starfa á fjölþættum mörkuðum,
þ.m.t. mörkuðum fyrir viðskipti með aflaheimildir, tilteknar tegundir veiða,
vinnslu sjávarafla, fiskmarkaði, útflutningi afurða o.s.frv. Samþjöppun á ýmsum
þessara markaða getur haft skaðlegar afleiðingar fyrir íslenskan almenning og
efnahagslífið.

Þá ber Samkeppniseftirlitinu einnig lögum samkvæmt að fylgjast
með þróun á samkeppnis- og viðskiptaháttum á einstökum mörkuðum í íslensku
viðskiptalífi og kanna stjórnunar- og eignatengsl á milli fyrirtækja, sbr.
nánar d-lið 8. gr. samkeppnislaga.

Eftirfarandi eru mál sem varðað
hafa samruna eða yfirráð tengt Brimi á síðustu fjórum árum:

1. Athugun á
hvort tilkynningarskyldur samruna hafi átt sér stað þegar Brim (nú ÚR) keypti
hlut í HB Granda (nú Brim)

Upphaf athugunar á mögulegum
yfirráðum var 6. júlí 2018 og lok hennar 12. desember 2018.

Samkvæmt 17. gr. a samkeppnislaga
ber að tilkynna um samruna sem á sér stað vegna breytinga á yfirráðum.
Sjávarútvegsfyrirtæki eru ekki undanskilin samkeppnislögum, hvorki að þessu
leyti né öðru. Til skoðunar var hvort til slíkrar tilkynningaskyldu hefði
stofnast.

Niðurstaða Samkeppnieftirlitsins
var sú að ekki væri hægt að slá því föstu, gegn eindreginni neitun félaganna, að
Útgerðarfélag Reykjavíkur hefði öðlast yfirráð í Brimi. Tekið var fram að málið
yrði hugsanlega tekið upp að nýju ef frekari vísbendingar kæmu fram sem bentu
til yfirráða.

2. Athugun á
kaupum HB Granda hf. á Ögurvík

Samrunaaðilar tilkynntu um kaupin
þann 6. nóvember 2018. Ákvörðun
nr. 30/2018 lá fyrir þann 22. nóvember 2018. Samruninn var
samþykktur án athugasemda á I. fasa (innan 25 virkra daga).

3. Athugun á
kaupum Brims hf. á Seafood Services

Þann 20. ágúst 2019 upplýstu samrunaaðilar
Samkeppniseftirlitið um kaup á Seafood Services sem voru þó að þeirra mati ekki
tilkynningarskyld. Samkeppniseftirlitið ákvað að nýta ekki heimild sína til
þess að kalla eftir samrunatilkynningu vegna málsins. Málinu lauk innan við 15
virkum dögum.

4. Athugun á
kaupum Brims hf. á Fiskvinnslunni Kambi hf. og Grábrók ehf.

Samrunaaðilar tilkynntu um kaupin
þann 16. desember 2018. Ákvörðun
nr. 19/2020 lá fyrir þann 6. maí 2019, innan lögbundinna
tímafresta (II. fasi) og var samruninn samþykktur án athugasemda. Þess ber að
geta að samrunatilkynning samrunaaðila var í upphafi metin ófullnægjandi. Engin
haldbær rök eru því fyrir fullyrðingum forstjórans um óeðlilegar tafir við meðferð
málsins af hálfu Samkeppniseftirlitsins.

Í málinu var tekið til skoðunar og
færð rök fyrir því að Útgerðarfélag Reykjavíkur og tengdir aðilar færu með
yfirráð í Brimi Þannig hafði Samkeppniseftirlitið tekið til athugunar hvort að
til grundvallar samrunanum lægju víðtækari yfirráð en tilkynnt hefðu verið.
Samrunaaðilar mótmæltu því frummati eftirlitsins.

Við rannsóknina tók
Samkeppniseftirlitið til skoðunar hvort kaup Brims á Kambi og Grábrók hefðu
skaðleg áhrif á samkeppni ef hin víðtækari yfirráð yfir Brimi væru lögð til
grundvallar. Niðurstaðan var að svo væri ekki og var samruninn samþykktur án
athugasemda.

Hins vegar var boðað að tekið yrði
til frekari athugunar, í öðru máli, í ljósi breyttra aðstæðna og nýrra
upplýsinga hvort stofnast hafi til yfirráða í Brimi, sem tilkynna hefði átt
lögum samkvæmt (sjá næsta lið).

5. Athugun á
stofnun yfirráða í Brimi hf.

Þann 10. júlí 2020 var hafin
athugun á því hvort stofnast hafi til sameiginlegra yfirráða í Brimi og hvort
brotið hafi verið gegn tilkynningaskyldu og banni við að samruni komi til
framkvæmda. Til rannsóknar er m.a. hvort við mat á yfirráðum í Brimi beri að
horfa til eignarhlutar KG Fiskverkunar í Brimi, en félagið er í eigu bróður
forstjóra Brims sem jafnframt er aðaleigandi Útgerðarfélags Reykjavíkur.
Rannsókninni er ekki lokið. Á þessu stigi er ekki hægt að upplýsa um hvenær
henni líkur, en álag vegna annarra verkefna getur haft áhrif á það.

Niðurlag

Fjallað var nánar um þýðingu
samrunaeftirlits í sjávarútvegi og yfirráð í Brimi í frétt á heimasíðu
eftirlitsins þann 8. maí 2020, sjá nánar hér.

Þá hefur Samkeppniseftirlitið
nýlega fjallað um yfirráð í sjávarútvegi, sbr. nánar hér.