Hagmunasamtök mega ekki taka þátt í umfjöllun um verð

[ Sjá einnig pistil sem birtist á Vísi 25. október 2021 ]

Á undanförnum dögum hafa fjölmiðlar fjallað um yfirvofandi
vöruskort á ýmsum sviðum, hækkandi hrávöruverð, truflanir í aðfangakeðjum og
aðrar efnahagslegar afleiðingar kórónuveirufaraldursins sem áhrif geta haft á
verðlag og hagsmuni neytenda hér á landi.

Forsvarsmenn hagsmunasamtaka fyrirtækja hafa tekið þátt í
þessari umræðu. Þannig lét framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins hafa það
eftir sér í fjölmiðlum að það væri „mjög líklegt að [vöru]skorturinn
til skamms tíma muni valda verðhækkunum alla vega á einhverjum vöruflokkum.“

Einnig hefur framkvæmdastjóri Samtaka verslunar og þjónustu
lýst yfir áhyggjum af því að „það verði áfram þrýstingur á verðlag vegna
innfluttrar verðbólgu […]“ í grein í Viðskiptablaðinu undir fyrirsögninni „Frekari hækkanir í vændum“ ásamt því að lýsa því yfir í ViðskiptaMogganum að „greinilegt“ sé að „þær hækkanir sem orsakast af þessum miklu hrávöruhækkunum, […] eru ekki að fullu komnar fram [á Íslandi]“.
Þá var haft eftir formanni Bændasamtaka Íslands að verðhækkanir á tilbúnum áburði
muni á endanum leiða til hækkunar á afurðaverði og nefndi sem dæmi framleiðslu
á grænmeti og mjólkurafurðum.

Af þessu tilefni vill Samkeppniseftirlitið taka fram
eftirfarandi:

• Ákvæði samkeppnislaga setja hagsmunasamtökum
  skorður í hagsmunagæslu sinni og verða samtök fyrirtækja því að fara afar
  gætilega þegar kemur að umræðu og fræðslu sem getur haft áhrif á markaðshegðun
  félagsmanna. Öll þátttaka í umræðu um verð og verðlagningu er sérstaklega
  varhugaverð og ætti ekki að eiga sér stað á vettvangi hagsmunasamtaka.

• Sérstaklega er brýnt að gætt sé að þessu þegar í
  hlut eiga fákeppnismarkaðir og efnahagserfiðleikar steðja að.

• Á samkeppnismarkaði á hækkun á aðfangaverði ekki
  að leiða sjálfkrafa til hækkunar á verði til neytenda. Samkeppnislög gera ráð
  fyrir því að hvert og eitt fyrirtæki
  geri eigin ráðstafanir og taki sjálfstæðar ákvarðanir til að bregðast við
  slíkum áskorunum á sínum eigin rekstrarlegu forsendum og án alls samráðs við
  keppinauta eða hvatningar frá hagsmunasamtökum.

• Undir
  kringumstæðum sem þessum, þegar erfiðleikar steðja að, setur virk samkeppni
  þrýsting á stjórnendur fyrirtækja til að skapa aðstæður fyrir aukið hagræði.

• Neytendur eiga heimtingu á því að fyrirtæki ákveði sjálfstætt hvernig þau hegða
  sér á markaði og hvernig þau verðleggja vörur sínar. Einnig er mikilvægt við
  aðstæður sem þessar að neytendur veiti fyrirtækjum öflugt aðhald.

Með hliðsjón af þessu brýnir
Samkeppniseftirlitið fyrir forsvarsmönnum hvers konar hagsmunasamtaka í
atvinnulífinu að taka ekki þátt í umfjöllun sem tengist verðlagningu eða
annarri markaðshegðun fyrirtækja.

Jafnframt minnir eftirlitið á þær skyldur
stjórnenda fyrirtækja að taka sjálfstæðar ákvarðanir í rekstri sínum án tillits
til umfjöllunar á vettvangi hagsmunasamtaka.

Einnig beinir eftirlitið því til neytenda að
vera á varðbergi gagnvart verðhækkunum framundan. Hægt er að beina ábendingum
um verðhækkanir til Neytendasamtakanna, verðlagseftirlits ASÍ eða
Neytendastofu. Þá tekur Samkeppniseftirlitið við ábendingum um hugsanleg brot á
samkeppnislögum.

Bakgrunnsupplýsingar

Samkeppni í viðskiptum er nauðsynleg fyrir
íslenskt atvinnulíf þar sem hún eykur velferð almennings og stuðlar að
hagkvæmni í atvinnurekstri. Virk samkeppni er atvinnuskapandi og stuðlar að
aukinni framleiðni, nýsköpun og efnahagslegum vexti. Þannig geta aðgerðir sem
efla samkeppni frekar stuðlað að hraðari endurreisn efnahagslífsins.

Samkeppniseftirlitið hefur í nokkrum tilvikum þurft að hafa
afskipti af samtökum fyrirtækja vegna aðgerða sem fóru gegn samkeppnislögum. Á
árinu 2008 lagði Samkeppniseftirlitið sektir á Samtök iðnaðarins
og Samtök verslunar og þjónustu vegna aðgerða sem stuðluðu að verðsamráði á
matvöru og á árinu 2009 voru lagðar sektir á Félag íslenskra
stórkaupmanna og Bændasamtök Íslands,
meðal annars vegna umræðu um þörf á hækkun á verði matvæla. Samkeppniseftirlitið mun áfram taka af festu
á brotum af þessu tagi.

Nýverið kallaði Samkeppniseftirlitið eftir upplýsingum frá
Samtökum fjármálafyrirtækja í tilefni af umfjöllun samtakanna um verðlagningu
aðildarfyrirtækja sinna á vátryggingamarkaði en í grein framkvæmdastjóra
samtakanna sem birt var í fjölmiðlum var meðal annars fjallað um áhrif
launaþróunar, bótafjárhæða og annarra þátta á iðgjöld. Hefur
Samkeppniseftirlitið það nú til skoðunar hvort ástæða sé til að hefja frekari rannsókn
vegna þessa en samkeppnisyfirvöld hafa áður þurft að hafa
afskipti af opinberu fyrirsvari hagsmunasamtaka vátryggingafélaga um
verðlagsmál tryggingafélaga.