Í
framhaldi af aðalfundi Festi hafa fjölmiðlar fjallað um sátt sem N1 og Festi
(nú Festi) gerðu við Samkeppniseftirlitið vegna samruna fyrirtækjanna. Í því sambandi
hefur sérstaklega verið fjallað um sölu Festi á verslun á Hellu og störf óháðs
kunnáttumanns sem skipaður var á grundvelli sáttarinnar.
Í
tilefni af þessu og í þágu upplýstrar umræðu um samkeppnismál er rétt að taka
fram eftirfarandi:
Um
sáttir skv. samkeppnislögum
Ef
samruni sem Samkeppniseftirlitið hefur til rannsóknar raskar samkeppni geta
fyrirtæki óskað eftir því að gerð verði sátt. Í því felst að fyrirtæki leggja
til skilyrði sem eiga að afstýra því að samruninn hindri samkeppni. Ef
Samkeppniseftirlitið telur skilyrðin fullnægjandi er gerð sátt og er hún
bindandi fyrir viðkomandi fyrirtæki þegar það hefur „samþykkt og
staðfest efni hennar með undirskrift sinni“, sbr. 17. gr. f samkeppnislaga.
Fyrirtæki fær því að framkvæma samrunann gegn loforði um að standa við
skuldbindingar sínar. Hefur áfrýjunarnefnd samkeppnismála tekið fram að það sé
brýnt að fyrirtæki „virði skilyrði fyrir samruna og að treysta
megi því að sáttir í slíkum málum séu meira en orðin tóm,“ sbr. úrskurð í
máli nr. 5/2011.
Brot
á skilyrðum geta varðað viðkomandi fyrirtæki sektum, sbr. 37. gr.
samkeppnislaga. Til viðbótar segir í 17. gr. e samkeppnislaga að hafi
Samkeppniseftirlitið heimilað samruna með setningu skilyrða geti eftirlitið
afturkallað slíka ákvörðun ef „hlutaðeigandi fyrirtæki brjóta gegn skilyrðum
sem samruna hafa verið sett.“
Um
sáttina við Festi
Við
rannsókn á samruna N1 og Festi lögðu samrunaaðilar (nú Festi) að eigin
frumkvæði fram tillögur að skilyrðum sem þeir töldu að leystu úr þeim
samkeppnislegu vandamálum sem rannsókn Samkeppniseftirlitsins leiddi í ljós.
Meðal
annars fólu tillögur samrunaaðila í sér aðgerðir til skapa rými fyrir nýjan
keppinaut í eldsneytissölu á höfuðborgarsvæðinu (sala á Dælunni) og auka
aðgengi endurseljenda að heildsölu eldsneytis. Einnig lögðu samrunaaðilar til
sölu verslunar Kjarvals á Hellu til þess að tryggja samkeppni á því svæði. Yfirlit yfir
skilyrðin má nálgast hér.
Hvaða
vandamál áttu sölutillögur Festi vegna verslunar á Suðurlandi að leysa?
Við
rannsókn á áhrifum samrunans skoðaði Samkeppniseftirlitið sérstaklega hvort
samruninn kynni að hafa óæskileg staðbundin áhrif á þeim landssvæðum sem báðir
samrunaaðilar störfuðu. Beindist rannsóknin m.a. að áhrifum samrunans á sölu
dagvara á Hellu og Hvolsvelli.
Til
þess að kanna það samkeppnislega aðhald sem aðrar verslanir, s.s. í næstu
bæjarfélögum, myndu veita hinu sameinaða fyrirtæki var framkvæmd neytendakönnun
á meðal viðskiptavina N1 og Festi á Hellu og Hvolsvelli. Niðurstöður hennar
sýndu að N1 og Festi væru nánir keppinautar á þessu svæði og myndu búa við
takmarkað samkeppnislegt aðhald á svæðinu eftir samrunann. Röskun á samkeppni vegna
samrunans gæti leitt til hærra verðs, minna vöruúrvals, skemmri opnunartíma og verri
þjónustu að öðru leyti við neytendur á þessu landsvæði. Þegar samrunar hafa
slík skaðleg áhrif ber Samkeppniseftirlitinu að bregðast við.
Tók
Samkeppniseftirlitið til athugunar hvort skilyrðin sem Festi lögðu til myndu ná
því markmiði að tryggja hagsmuni íbúa á svæðinu og annarra viðskiptavina. Taldi
Samkeppniseftirlitið svo vera og horfði m.a. til þess að í skilyrðunum kemur
skýrt fram að nýr rekstraraðili verslunar á svæðinu hefði burði til að veita
a.m.k. sambærilega þjónustu á samkeppnishæfu verði.
Ítarlega
er fjallað um niðurstöður rannsóknar á þessu í ákvörðun nr. 8/2019, Samruni N1 hf. og
Festi hf.,
sjá einkum kafla IV 12, bls. 251-263.
Af
hverju hafa söluskilyrðin ekki gengið fram samkvæmt efni sínu?
Sala
Festi á verslun á svæðinu hefur ekki náð fram að ganga. Meginástæður þess eru
tvíþættar. Annars vegar kom í ljós að Festi hafði ekki tryggt sér heimild til
að framselja tiltekin leiguréttindi að húsnæði á svæðinu. Við undirbúning
sáttarinnar upplýsti Festi ekki Samkeppniseftirlitið um að félagið skorti
fullnægjandi réttindi að þessu leyti.
Hins
vegar hefur félagið í a.m.k. eitt skipti gert sölusamning við aðila sem
uppfyllti ekki skilyrði um að vera óháður keppinautur sem myndi veita Festi
samkeppnislegt aðhald. Ef kaupandi er óburðugur eða tengdur Festi nær þetta
skilyrði ekki markmiði sínu. Nánar er fjallað um þetta hér.
Af
þessum sökum hefur Festi ekki staðið við þær skuldbindingar sem félagið hafði
undirgengist að eigin frumkvæði. Eru tímafrestir sem Festi hafði til að selja verslun
Kjarvals á Hellu nú liðnir.
Söluúrræði
sáttarinnar
Í
sáttinni er að finna úrræði sem unnt er að grípa til vegna þeirrar stöðu sem
upp er komin, þ.e. að Festi hefur ekki innan frests selt verslunina á Hellu til
kaupanda sem veitt getur samkeppnislegt aðhald. Í þeim felst m.a. að Festi
hefur skuldbundið sig til þess að stíga frá sölutilraunum á versluninni á Hellu
og fallast á að óháður aðili með fullt umboð selji tilteknar eignir Festi til
að tryggja það að markmið sáttarinnar nái fram, sbr. 17. gr. sáttarinnar.
Nákvæm útfærsla á þessu úrræði er hins vegar háð trúnaði, sbr. 15. gr.
sáttarinnar.
Áhrif
mögulegrar lokunar verslunarinnar á Hellu
Í
fjölmiðlum hefur verið greint frá því að Festi kunni að loka verslun sinni á
Hellu, þar sem sala á versluninni hafi ekki náð fram að ganga.
Samkvæmt
sáttinni skuldbatt Festi sig til að grípa til „vandaðra ráðstafana“ til
að tryggja að fyrirmælum sáttarinnar sé fylgt og ná fram markmiði hennar, sbr. 2.
og 28. gr. sáttarinnar.
Samkeppniseftirlitið
bendir á að möguleg lokun verslunarinnar á Hellu ryður ekki úr vegi þeirri
skuldbindingu Festi að koma í veg fyrir að samruninn raski samkeppni á svæðinu.
Engin af þeim tillögum sem Festi lagði til, og Samkeppniseftirlitið samþykkti,
hafði það að markmiði að gera stöðu neytenda verri eftir samrunann, heldur
þvert á móti að verja hagsmuni þeirra. Komi til lokunar á verslunarinnar á
Hellu, án þess að Festi hafi uppfyllt skuldbindingar sínar að þessu leyti, má
vænta þess að Samkeppniseftirlitið taki til skoðunar hvort lokunin feli í sér
brot sáttinni.
Rannsókn
hafin á mögulegum brotum á sáttinni
Eins
og greint hefur verið frá opinberlega hóf Samkeppniseftirlitið í desember sl. rannsókn
á mögulegum brotum Festi á framangreindri sátt. Eftirfarandi atriði eru einkum
til rannsóknar:
Öll
framangreind skilyrði hafa það að markmiði að koma í veg fyrir skaðleg áhrif
samruna Festi og N1.
Skipan
og störf óháðs kunnáttumanns
Rétt
er að árétta að skipan eftirlitsaðila/kunnáttumanns í málum af þessu tagi er
byggð á alþjóðlegum fordæmum í samkeppnisrétti. Jafnframt er rétt að árétta að
í skipun kunnáttumanns felst ekki framsal á hlutverki eða skyldum viðkomandi
samkeppnisyfirvalds, heldur felst í því að viðkomandi aðili hefur það hlutverk
að fylgja því eftir að viðkomandi fyrirtæki grípi tímanlega til þeirra
ráðstafana sem það hefur lofað að grípa til og jafnframt að taka til skoðunar
mögulegar kvartanir og önnur atriði sem kalla á sérstaka skoðun. Er hann oft í
stöðu til þess að leysa úr álitaefnum sem upp koma, sem og kvörtunum keppinauta
og viðskiptavina, með skjótvirkari hætti en samkeppnisyfirvöldum er unnt.
Þannig getur skipan kunnáttumanns leitt til töluverðs hagræðis bæði fyrir
viðkomandi fyrirtæki og samkeppnisyfirvöld. Auk þess er sem fyrr segir stuðlað
enn frekar að því að m.a. samrunar fyrirtækja valdi almenningi ekki tjóni.
Í
þessu máli hefur kunnáttumaður gegnt mikilvægu hlutverki í að varpa ljósi á
framkvæmd Festi á þeim skilyrðum sem félagið skuldbatt sig til að fylgja. Í
samræmi við starfsskyldur sínar hefur hann gert Samkeppniseftirlitinu grein
fyrir mögulegum brotum á sáttinni. Eru þau nú til rannsóknar, samkvæmt
framansögðu. Samkvæmt framangreindu hafa störf kunnáttumanns lotið að
fjölmörgum öðrum þáttum en sölu verslunar á Hellu.
Að
því er varðar skipan kunnáttumanns í þessu máli er rétt að taka fram að samkvæmt
sáttinni skuldbatt Festi sig til þess að tryggja fullnægjandi eftirlit með
framkvæmd hennar og velja til þess óháðan kunnáttumann. Tilnefndi Festi þrjá
einstaklinga í því skyni. Þann 31. ágúst 2018 birti Festi frétt á Nasdaq
Iceland – Kauphöll, þar sem greint er frá skipan kunnáttumanns.
Þar er kemur fram að þann 9. ágúst 2018 hafi forstjóri N1 tilnefnt „þrjá
einstaklinga sem félagið taldi hæfa til að gegna hlutverki hins óháða
kunnáttumanns. Að undangengnu hæfismati féllst Samkeppniseftirlitið á að Lúðvík
Bergvinsson yrði falið hlutverk óháða kunnáttumannsins.“ Hinir einstaklingarnir sem Festi tilnefndi
uppfylltu ekki skilyrði um óhæði gagnvart Festi og eftirlitsverkefnum
sáttarinnar.
Þekkt
er í samkeppnismálum að kostnaður af störfum kunnáttumanna getur verið
mismunandi. Ræðst það m.a. af því hvort og hvernig viðkomandi fyrirtæki fara að
þeim skuldbindingum sem þau hafa lofað að hlíta. Samkeppniseftirlitið hefur
gefið fyrirtækjum leiðbeiningar um kostnaðaraðhald með kunnáttumönnum eða eftirlitsnefndum
sem starfa samkvæmt sáttum við fyrirtæki. Þar kemur m.a. fram að fyrirtækjum sé
rétt að sýna kunnáttumönnum kostnaðaraðhald með svipuðum hætti og með annarri
aðkeyptri þjónustu, án þess að sjálfstæði starfsins sé stefnt í hættu.
Nánar
er fjallað um skipan kunnáttumanns og kostnaðaraðhald vegna starfa kunnáttumanna
eða annarra sambærilegra eftirlitsaðila í frétt á heimasíðu eftirlitsins, sem
aðgengileg er hér.
Um
störf kunnáttumanna almennt má vísa til þess að ferðamála-, iðnaðar- og
nýsköpunarráðherra svaraði á síðasta þingi fyrirspurn á Alþingi um eftirlit með
samrunum. Við vinnslu svarsins óskaði ráðuneytið upplýsinga frá
Samkeppniseftirlitinu. Svarið er aðgengilegt hér.
"*" indicates required fields
