
Samkeppniseftirlitinu barst fyrirspurn frá
Morgunblaðinu, þar sem óskað er nánar tilgreindra upplýsinga um athugun
eftirlitsins á stjórnunar- og eignatengslum í sjávarútvegi og samning við
matvælaráðuneytið um skýrslu þess efnis. Í þágu upplýstrar umræðu er svar
Samkeppniseftirlitsins birt á heimasíðu þess.
Nánar tiltekið óskar Morgunblaðið svara við
eftirfarandi spurningum:
Þá óskar
Morgunblaðið eftir gögnum er varða samninginn og aðdraganda hans.
Rétt er að minna á að í apríl síðastliðnum opnaði
Samkeppniseftirlitið upplýsingasíðu á vef sínum þar sem gerð er ítarleg grein
fyrir athuguninni og framgangi hennar. Þar er meðal annars birt verkefnaáætlun
þar sem gerð er grein fyrir ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um að ráðast í
athugunina, lagagrundvöll, athugunarefni, áfanga, umgjörð og stöðu
athugunarinnar.
Fyrri mál er varða stjórnunar- og eignatengsl í
sjávarútvegi
Samkeppniseftirlitið hefur um allangt skeið
vakið máls á stjórnunar- og eignatengslum í sjávarútvegi í tengslum við
samrunamál á markaðnum. Nefna má þrjár ákvarðanir eftirlitsins i þessu
sambandi.
Niðurstaðan var sú að
ekki væru forsendur til að slá því föstu að Síldarvinnslan væri undir yfirráðum
Samherja og Gjögurs. Hins vegar var ákveðið að hefja athugun á því hvort
félögin hefðu brotið gegn banni samkeppnislaga við samkeppnishamlandi samráði.
Sú rannsókn var felld niður, þar sem Samkeppniseftirlitið hafði ekki
fjárhagslegt bolmagn til að leiða hana til lykta, ekki síst vegna anna við
rannsóknir samrunamála.
Í málinu var ekki tekin
endanleg afstaða til yfirráða, enda reyndist úrlausn á því ekki forsenda
afgreiðslu málsins. Hins vegar var boðað að eftirlitið myndi óska frekari
upplýsinga og sjónarmiða frá viðkomandi aðilum og stjórnvöldum og taka í
framhaldinu afstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti beri að rannsaka nánar
möguleg yfirráð og eftir atvikum samstarf hlutaðeigandi fyrirtækja. Þessi
athugun hefur ekki verið leidd til lykta vegna framangreindra anna í öðrum
störfum eftirlitsins.
Samhliða framangreindri umfjöllun um stjórnunar-
og eignatengsl í sjávarútvegi hefur Samkeppniseftirlitið bent stjórnvöldum á að
nokkur munur væri á efni og framkvæmd samkeppnislaga annars vegar og
fiskveiðistjórnunarlaga hins vegar, að því er varðar yfirráð og tengsl milli
sjávarútvegsfyrirtækja. Nefna má að í umsögn
Samkeppniseftirlitsins frá 8. mars 2021, um drög að frumvarpi um breytingar
á ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnunar, er hvatt til þess að yfirráðahugtak
fiskveiðstjórnunarlaga verði fært nánar til samræmis við ákvæði samkeppnislaga.
Í umsögninni segir meðal annars eftirfarandi:
„Núgildandi fiskveiðistjórnunarlög og
framkvæmd þeirra kann að leiða til þess að sjávarútvegsfyrirtæki verði talið
undir yfirráðum tiltekins eða tiltekinna aðila samkvæmt samkeppnislögum en ekki
samkvæmt fyrrgreindu lögunum. Þessi aðstaða þar sem verið er að túlka sama
atriði á ólíkan hátt samkvæmt mismunandi lögum getur leitt til misvísandi skilaboða
stjórnvalda til fyrirtækja á þessu sviði. Sömuleiðis getur slík mismunandi túlkun
leitt til þess að almannahagsmunir verði fyrir skaða.“
Sömu sjónarmið voru ítrekuð í umsögnum til
atvinnuveganefndar þann 22. mars
2021, 3. maí
2021 og 14.
janúar 2022.
Birtar áherslur Samkeppniseftirlitsins
Af ofangreindu er ljóst að Samkeppniseftirlitið
hefur haft tilefni til og lagt áherslu á að kanna nánar stjórnunar- og
eignatengsl í sjávarútvegi, en ekki haft fjárhagslegt bolmagn til þess. Þá
hefur eftirlitið um nokkra hríð hvatt stjórnvöld til að styrkja lagaumgjörð á
vettvangi fiskveiðistjórnunar, í samkeppnislegu tilliti. Í áherslum
stjórnar Samkeppniseftirlitsins fyrir árin 2022-2024, sem staðfestar voru í
nóvember 2021, kemur eftirfarandi fram:
„Í þriðja lagi liggur fyrir að
aðstæður í sjávarútvegi hafa skapað forsendur fyrir öflugum fyrirtækjum sem oft
skila góðri arðsemi sem getur orðið þeim og eigendum þeirra grundvöllur til að
fjárfesta í fyrirtækjum tengdum sjávarútvegi og á öðrum sviðum atvinnulífs.
Ástæða er til þess að fylgjast með þessari þróun og áhrifum hennar á
samkeppni.“
Grundvöllur lagður að styrkingu eftirlits og samstarfi
eftirlitsstofnana
Í fyrrgreindum áherslum Samkeppniseftirlitsins
fyrir árin 2022-2024 (frá nóvember 2021) segir ennfremur:
„Þá vinnur eftirlitið að því að
styrkja kerfisbundna yfirsýn yfir eigna- og stjórnunartengsl. Á þessu ári hefur
verið leitað samstarfs um þessi málefni við Seðlabanka Íslands og Fiskistofu.
Stefnt er að því að ljúka þarfagreiningu á verkefninu á árinu 2022. Samhliða
mun eftirlitið greina stjórnunar- og eignatengsl á tilteknum sviðum, að hluta
til sem tilraunaverkefni í mótun kerfisbundinnar yfirsýnar.“
Í maí 2021 birti Samkeppniseftirlitið skýrslu nr.
2/2021, Stjórnunar- og eignatengsl fyrirtækja – verkefni
Samkeppniseftirlitsins 2008-2021, en þar er að finna yfirlit yfir umfjöllun
eftirlitsins um þessi mál, í ákvörðunum, umsögnum, skýrslum o.fl. Þar er einnig
fjallað sérstaklega um fyrirhugaða styrkingu eftirlits á þessu sviði. Um þetta
segir meðal annars:
„Mikilvægt er að
Samkeppniseftirlitið hafi viðvarandi yfirsýn yfir stjórnunar- og eignatengsl og
hafi möguleika á að miðla upplýsingum og auka gagnsæi á þessu sviði. Með það í
huga vinnur Samkeppniseftirlitið að því að styrkja reglubundna yfirsýn yfir
þessi mál. Áformar eftirlitið að koma sér upp verklagi, gagnagrunnum og betri
hugbúnaði sem gerir því kleift að hafa reglulegri og viðvarandi yfirsýn og
birta sérstakar skýrslur á þeim grundvelli. Hefur eftirlitið leitað upplýsinga
og samstarfs hjá mörgum aðilum vegna þessa. Mjög mikilvægt er að
Samkeppniseftirlitið hafi fjárhagslegt svigrúm til að styrkja viðvarandi
eftirlit sitt með stjórnunar- og eignatengslum að þessu leyti.“
Ennfremur segir í skýrslunni að á árinu 2020
hafi hafist vinna við þarfagreiningu og mótun bættrar eftirlitsumgjarðar að
þessu leyti. Hafi eftirlitið kallað eftir ráðgjöf um þetta auk þess sem
eftirlitið og aðrar stofnanir á þessum vettvangi séu að kanna frekara samstarf
sín á milli. Framvinda verkefnisins ráðist meðal annars af fjárhagslegu
svigrúmi.
Þær stofnanir sem þarna er vísað til eru Seðlabanki
Íslands, Fiskistofa og Skatturinn. Samtal þessara stofnana hefur snúist um að
greina sameiginlega snertifleti, koma auga á leiðir til að tryggja greiða
upplýsingamiðlun milli stofnana, eftir atvikum með lagabreytingum, og byggja
upp reynslu og þekkingu á þessu sviði.
Athugun Samkeppniseftirlitsins á stjórnunar- og
eignatengslum í sjávarútvegi er ætlað að nýtast til að byggja upp
upplýsingatækniumgjörð til viðvarandi eftirlits og leiða í ljós tækifæri til
frekara samstarfs stofnana.
Aðkoma Samkeppniseftirlitsins að stefnumótunarvinnu matvælaráðuneytisins
Á fyrri hluta árs 2022 snéri matvælaráðuneytið
sér til Samkeppniseftirlitsins til þess að afla upplýsinga og sjónarmiða sem
nýst gætu við undirbúning stefnumótunarvinnu í sjávarútvegsmálum, sem síðar
hófst undir heitinu „Auðlindin okkar“. Í því samtali leitaði ráðuneytið einkum
upplýsinga um yfirsýn Samkeppniseftirlitsins yfir stjórnunar- og eignatengsl í
sjávarútvegi, en fram kom að yfirsýn yfir þetta hefði mikla þýðingu við mótun
stefnu og löggjafar í sjávarútvegsmálum.
Af þessu tilefni greindi Samkeppniseftirlitið
frá framangreindri forsögu, þ.e. að stjórnunar- og eignatengsl í sjávarútvegi
hefðu komið til skoðunar og að eftirlitið teldi nauðsynlegt (sbr. áherslur
stjórnar) að efla yfirsýn sína yfir stjórnunar- og eignatengsl á þessu sviði.
Jafnframt væri hafið samtal milli eftirlitsstofnana, að frumkvæði
Samkeppniseftirlitsins, sem miðaði að því að efla þessa yfirsýn og auka
skilvirkni í eftirliti. Fiskistofa, sem tilheyrir matvælaráðuneytinu, væri
aðili að því samtali.
Í samræmi við ábyrgð sína á þessum málaflokki,
sem og til undirbúnings framangreindri stefnumótun, tók matvælaráðuneytið þessi
mál til nánari skoðunar. Til að greiða fyrir þessari umræðu tók
Samkeppniseftirlitið að sér að skrifa minnisblað um greiningu á stjórnunar- og
eignatengslum sjávarútvegsfyrirtækja, Voru drög að því minnisblaði send
ráðuneytisstjóra matvælaráðuneytisins þann 2. maí 2022. Fullgerði ráðuneytið
síðan minnisblaðið og nýtti það í umræðu á sínum vettvangi.
Framangreind umræða leiddi til þess að
ráðuneytið taldi fýsilegt að gera Samkeppniseftirlitinu kleift að ráðast í
athugun á stjórnunar- og eignatengslum í sjávarútvegi og greiða um leið fyrir
þéttara samstarfi stofnana sem safna upplýsingum og hafa eftirlit með
stjórnunar- og eignatengslum. Til undirbúnings því lagði ráðuneytið drög að
viljayfirlýsingu aðila sem að málinu kæmu og samningi við Samkeppniseftirlitið,
sem síðar var staðfestur.
Af hálfu Samkeppniseftirlitsins var forsenda
fyrir framangreindu að Samkeppniseftirlitið tæki sjálft ákvörðun um athugun á
stjórnunar- og eignatengslum á sínum forsendum og í samræmi við áherslur sem
áður höfðu verið ákveðnar af hálfu eftirlitsins. Í vinnslu draga að samningi
lagði eftirlitið sérstaka áherslu á að samningurinn myndi ekki skerða
sjálfstæði eftirlitsins. Útgáfa að drögum að samningi sem birt er nú, ber þetta
með sér.
Jafnframt taldi Samkeppniseftirlitið óþarft að
gera sérstaka viljayfirlýsingu samhliða samningnum. Í umræðum milli stofnana, þar
á meðal í tengslum við kynningu á samningnum, var samstaða um að styrking
samstarfs þeirra væri aðskilið verkefni, en að athugunin á stjórnunar- og
eignatengslum í sjávarútvegi yrði nýtt til að byggja upp
upplýsingatækniumhverfi og láta reyna frekar á samstarf stofnana. Með því
fengist reynsla sem nýst gæti í samstarfi þeirra til framtíðar.
Nánar um lagagrundvöll
Samkvæmt d-lið 1. mgr. 8. gr. samkeppnislaga er
það hlutverk Samkeppniseftirlitsins „að kanna stjórnunar- og eignatengsl
á milli fyrirtækja: skal þetta gert m.a. í því skyni að meta hvort í íslensku
viðskiptalífi sé að finna einkenni hringamyndunar, óæskilegra tengsla eða
valdasamþjöppunar sem takmarkað geta samkeppni.“ Samkvæmt sömu grein
skal stofnunin birta skýrslur um athuganir sínar. Ákvæði 19. gr. samkeppnislaga
veita eftirlitinu jafnframt skýra heimild til að afla upplýsinga og gagna vegna
slíkrar athugunar.
Enginn vafi leikur því á heimildum og skyldum
eftirlitsins til að ráðast í athugun af þessu tagi.
Í samskiptum við matvælaráðuneytið hafði Samkeppniseftirlitið
einnig í huga það hlutverk sitt, að vera málsvari samkeppninnar á vettvangi
stjórnvalda. Þannig ber Samkeppniseftirlitinu, skv. c-lið 1. mgr. 8. gr.
samkeppnislaga, „að gæta þess að aðgerðir opinberra aðila takmarki ekki
samkeppni og benda stjórnvöldum á leiðir til að gera samkeppni virkari og
auðvelda aðgang nýrra aðila að markaði“. Leysir eftirlitið þetta
verkefni meðala annars af hendi með því að liðsinna stjórnvöldum við
undirbúning laga og reglna og stefnumótun á sínu sviði.
Augljóst er að stefnumótun í málaflokknum, þar á
meðal að því er varðar stjórnunar- og eignatengsl, getur haft markverð áhrif á
samkeppnisaðstæður í sjávarútvegi og öðrum atvinnugreinum. Það er því
málefnalegt og í samræmi við hlutverk Samkeppniseftirlitsins að leita leiða til
þess að athuganir þess á stjórnunar- og eignatengslum nýtist í stefnumótun stjórnvalda.
Virða ber samninginn í því ljósi.
Umgjörð athugunarinnar að öðru leyti
Eins og áður greinir má nálgast ítarlegar
upplýsingar um umgjörð athugunarinnar, þar á meðal verkefnaáætlun, á
upplýsingasíðu á vef eftirlitsins.
Samkvæmt 4. gr. samningsins greinir Samkeppniseftirlitið
matvælaráðuneytinu frá stöðu verkefnisins reglulega á meðan á samningstíma
stendur. Í samræmi við þetta hafa ráðuneytinu verið veittar eftirfarandi
upplýsingar:
Þann 7. mars 2023 átti forstjóri
Samkeppniseftirlitsins símtal við ráðuneytisstjóra þar sem upplýst var um
ráðningu starfsmanns í verkefnið, fyrirhugaða skipun ráðgjafarhóps, tengingu
við gagnagrunna og fyrirhugaða birtingu verkefnaáætlunar.
Þann 31. mars 2023 sendi forstjóri
Samkeppniseftirlitsins ráðuneytinu til kynningar drög að minnisblaði um stöðu
athugunarinnar og verkefnaáætlun. Þetta minnisblað
er aðgengilegt á upplýsingasíðu
Samkeppniseftirlitsins og fylgdi með upplýsingabeiðni til
sjávarútvegsfyrirtækja.
Þann 4. apríl 2023 átti forstjóri
Samkeppniseftirlitsins fund með matvælaráðherra þar sem gerð var grein fyrir
framangreindu minnisblaði.
Með tölvupósti þann 17. apríl 2023 var ráðuneytisstjóra
matvælaráðuneytisins send slóð á tilkynningu
Samkeppniseftirlitsins þar sem upplýsingasíða um athugunina er kynnt. Með
tilkynningunni var öllum gefinn kostur á að koma á framfæri ábendingum í
tilefni af athuguninni.
Með símtali þann 19. júlí 2023 upplýsti
forstjóri Samkeppniseftirlitsins ráðuneytisstjóra matvælaráðuneytisins um
birtingu tilkynningar
á heimasíðu/upplýsingasíðu eftirlitsins um stöðu rannsóknarinnar.
Þær upplýsingar sem matvælaráðherra hefur fengið
vegna athugunarinnar eru hinar sömu og birtar hafa verið á vef/upplýsingasíðu
Samkeppniseftirlitsins. Rétt er einnig að taka fram að ráðuneytið hefur ekki
komið á framfæri athugasemdum í tengslum við þær upplýsingar sem því hafa verið
veittar.
Samkeppniseftirlitið mun halda áfram að gera
ráðuneytinu grein fyrir framvindu athugunarinnar, samhliða því að
upplýsingasíða um hana verður uppfærð. Taka ber fram í þessu sambandi að
ráðuneytið hefur hvorki óskað eftir né mun það fá aðgang að þeim upplýsingum
sem Samkeppniseftirlitið aflar í athuguninni, að öðru leyti en því sem fram mun
koma í skýrslu um athugunina.
Morgunblaðið hefur óskað eftir afriti „allra
bréfaskipta, tölvupósta, fundargerða og samstarfssamnings þar að lútandi í
aðdraganda samningsins og þar til hann var kynntur“. Við nánari
eftirgrennslan kom fram að upplýsingabeiðnin væri reist á II. kafla
upplýsingalaga nr. 140/2012. Þá hefur Brim hf. óskað eftir sömu upplýsingum,
þ.e. „allra fyrirliggjandi gagna sem tengjast samningnum og samskiptum þessara
stjórnvalda af því tilefni“. Byggir upplýsingabeiðni Brims einnig á II. kafla
upplýsingalaga.
Í samræmi við framangreindar upplýsingabeiðnir
eru nú birt eftirfarandi gögn sem lúta að samskiptum Samkeppniseftirlitsins og yfirstjórn
matvælaráðuneytisins er varða undirbúning samnings og þar til hann var kynntur
á heimasíðu ráðuneytisins og Samkeppniseftirlitsins þann 5. október 2022.
Í afmörkuðum tilvikum hafa verið afmáðar úr
hinum birtu samskiptum upplýsingar sem varða einkamálefni einstakra starfsmanna,
sbr. 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012. Er nánari grein gerð fyrir því hér á
eftir.
"*" gefur til kynna skyldusvið